De wiskundige die de oorlog met twee jaar verkortte

Benedict Cumberbatch speelt Alan Turing in The Imitation Game. Turing was de wiskundige die in de Tweede Wereldoorlog de Duitse Enigma-code kraakte.

Benedict Cumberbatch als wiskundige Alan Turing, Keira Knightley als zijn verloofde Joan Clarke en op de achtergrond Mark Strong als MI6-baas Stewart Menzies.
Benedict Cumberbatch als wiskundige Alan Turing, Keira Knightley als zijn verloofde Joan Clarke en op de achtergrond Mark Strong als MI6-baas Stewart Menzies.

‘Het is een schande. Hij zou op postzegels moeten staan. Op bankbiljetten. Hij zou in geschiedenisboeken moeten staan. Maar daar hebben de preutse Engelsen het natuurlijk nog steeds moeilijk mee. Stel je voor, een homoseksuele man die een einde heeft gemaakt aan de Tweede Wereldoorlog.”

Acteur Benedict Cumberbatch is lekker op dreef. „Turing heeft de levens van miljoenen mensen gered. Zonder hem zou de oorlog misschien nog twee jaar langer geduurd hebben. Of door Duitsland zijn gewonnen. Dan hadden we nu onder een fascistisch regime geleefd. Het is belachelijk hoe weinig mensen, op wetenschappers en homoactivisten na, hem kennen.”

Hij heeft het over Alan Turing (1912-1954). De Britse wiskundige werkte voor de Britse geheime dienst en brak de code van versleutelde berichten van de Duitsers. Maar na de oorlog werd hij vervolgd vanwege zijn homoseksualiteit. Cumberbatch: „Het waanidee heerste dat iedereen die homoseksueel was, ook maar meteen communist zou zijn.”

Cumberbatch speelt Turing in The Imitation Game, een biografische thriller die niet alleen inzoomt op de dramatische oorlogsjaren, maar ook recht wil doen aan een van de vergeten helden van de geschiedenis. Via een flashbackstructuur bestrijkt de film een groot deel van Turings leven. Van zijn eenzame kinderjaren, zijn verbeten pogingen de Enigmacode van de Duitsers te ontcijferen, de bouw van de eerste computer, zijn korte verloving met de eveneens geniale cryptoanalyste Joan Clarke (Keira Knightley), tot zijn arrestatie en zelfmoord.

Zijn leven is omgeven door geheimzinnigheid en samenzweringstheorieën, maar Cumberbatch is daar kort over: „Het enige waar misschien twijfel over bestaat, is of zijn dood zelfmoord of een ongeluk was. Hij stierf door het eten van een met cyanide vergiftigde appel. Dat kan een ongeluk zijn geweest, omdat hij met cyanide experimenteerde. Maar dat kan hij ook zo in scène hebben gezet om zijn moeder, die toch al in ontkenning leefde over zijn homoseksualiteit, niet nog verder te belasten. Maar ik geloof niet dat de geheime dienst er de hand in heeft gehad omdat hij te chantabel zou zijn geweest, te veel geheimen kende of zelfs een dubbelspion was. Dat is allemaal veel te vergezocht.”

Het werd geen kopie van Turing

Cumberbatch heeft de laatste jaren een fraaie filmografie opgebouwd met geniale gekken en obsessieve doordouwers. Zijn grote doorbraak was natuurlijk zijn rol als Sherlock Holmes, in de televisieserie voor de BBC. Voor hem was Alan Turing niet een soort Sherlock light: „Natuurlijk zijn er overeenkomsten, maar de verschillen zijn groter. Er zijn geen filmbeelden van Turing bekend, dus ik heb hem in eerste instantie uit de biografie van Andrew Hodges en uit gesprekken met oud-collega’s en vrienden proberen te leren kennen.”

„Ik lijk uiterlijk niet op hem. Hij was wat gedrongen, atletisch, een marathonloper. Verder zat hij waarschijnlijk ergens in het autistische spectrum. Hij was een enorme rationalist. Hij was in zijn werk erg gedreven, maar sociaal onhandig en in zichzelf gekeerd. Maar hij had wel vriendschappen en seksuele relaties. Dat zijn allemaal aspecten van een persoonlijkheid waar je als acteur wat mee kunt. Maar ik hoef geen kopie van hem te zijn. Acteren is voor mij geen imitation game.”

Een bijdrage aan eerherstel

Toch waren er ook aspecten van Turings uiterlijke verschijning die hij kon gebruiken. „Mensen beschreven hem als iemand die niet altijd oogcontact maakte, die soms zijn hoofd een beetje scheef hield. Zijn stem was lichter dan de mijne en dan stotterde hij nog een beetje. Vooral dat stotteren moet je niet overdrijven. Dan wordt het al gauw een karikatuur.”

Nee, over Sherlock wil Cumberbatch het niet hebben. En ook niet over hacker Julian Assange, die hij speelde in The Fifth Estate en die hem ervan af probeerde te houden om hem te spelen. En ook niet over Stephen Hawking, die hij tien jaar geleden al in een tv-film speelde. Overeenkomsten tussen die personages berusten op louter toeval. „Het enige wat misschien echt overeenkomt, is de enorme gedrevenheid van al die mensen.”

Met The Imitation Game wil Benedict Cumberbatch zijn bijdrage leveren aan eerherstel voor Alan Turing. „Aan het einde van de film zie je dat ik een beetje mank loop. Dat is mijn eerbetoon aan hem. Nadat hij was gearresteerd vanwege zijn homoseksualiteit, werd hij veroordeeld tot chemische castratie. Nadat hij een aantal oestrogeeninjecties had gekregen stelde zijn arts hem voor een implantaat in zijn been te plaatsen. Dan hoefde hij niet wekelijks terug te komen voor die prikken. Dat vond de dokter a bit embarrassing, een beetje pijnlijke situatie voor beiden.

„Dat implantaat zou na twee jaar zijn uitgewerkt, maar de bijwerkingen van de hormonen hielden niet op. Turing kreeg zelfs borstontwikkeling. Toen heeft hij op een avond een keukenmes genomen en het eruit gesneden. Denk je dat eens in. Een sportman, een marathonloper die ertoe gedreven wordt zichzelf zo te verminken. Hij was iemand die trots was op zijn lichaam. Dat het zover is gekomen, is voor mij een voorbode van zijn zelfmoord.”