Wat wisten geheime diensten over vliegrisico?

Toezichthouder gaat na of MIVD en AIVD eerder alarm hadden kunnen slaan over de gevaren voor de burgerluchtvaart in het Oost-Oekraïens luchtruim.

Er komt een onderzoek naar de vraag of de Nederlandse inlichtingendiensten op de hoogte waren van de veiligheidssituatie in het Oost-Oekraïense luchtruim waar op 17 juli van het afgelopen jaar vlucht MH17 van Malaysia Airlines neerstortte.

De Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) moet nagaan over welke informatie de algemene inlichtingendienst AIVD en de militaire inlichtingendienst MIVD beschikten voorafgaand aan de crash. Ook moet de commissie onderzoeken of deze informatie is gedeeld met „voor de luchtvaartveiligheid relevante partijen” waaronder ook luchtvaartmaatschappijen moeten worden begrepen. Het onderzoek wordt gedaan op verzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid die de toedracht van de ramp onderzoekt waarbij alle 298 inzittenden om het leven kwamen.

Direct na het neerstorten van het in Amsterdam opgestegen vliegtuig rezen al vragen over de risico’s die waren genomen door over oorlogsgebied te vliegen. Al voor de crash van MH17 waren er aanwijzingen dat het luchtruim ook op grote hoogte onveilig was. Zo berichtten Russische media dat pro-Russische opstandelingen op 29 juni een Boek M1-luchtafweersysteem hadden veroverd op het Oekraïense leger. De raketten van dit systeem halen gemakkelijk de kruishoogte van verkeersvliegtuigen. Het luchtruim boven Oekraïne was gesloten tot een hoogte tot 32.000 voet. Daarboven was het passagiersvliegtuigen volgens de Oekraïense autoriteiten toegestaan om te vliegen. De MH17 vloog 300 meter hoger.

Op 30 juni waarschuwde de hoogste NAVO-commandant, de Amerikaanse generaal Breedlove, dat de separatisten in Rusland werden getraind in het gebruik van „vehicle-borne SAM’s” (vanaf voertuigen afgeschoten luchtdoelraketten) – een duidelijke verwijzing naar systemen als de Boek M-1.

Na vragen van deze krant liet een NAVO-woordvoerder afgelopen zomer weten dat „verschillende militaire en civiele NAVO-leiders” publiekelijk hun zorgen hebben uitgesproken over „de zeer geavanceerde luchtdoelraketten in het bezit van pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne”. Deze informatie kan dus haast niet onopgemerkt zijn gebeleven voor het Nederlandse ministerie van Defensie en de militaire inlichtingendienst MIVD.

In een reconstructie van deze krant meldde de KLM (die samenwerkte met Malaysia Airlines op de vlucht naar Kuala Lumpur), dat het voorafgaand aan de rampvlucht niet is gewaarschuwd. Uit het stuk bleek ook dat het niet duidelijk is welke instantie verantwoordelijk is voor het waarschuwen van vliegmaatschappijen voor onveilige situaties buiten het Nederlandse luchtruim. Buitenlandse Zaken, terrorismebestrijder NCTV de Inspectie Leefomgeving en Transport en het Ministerie van Buitenlandse Zaken lieten weten dat dit niet hun taak was. Ingewijden meldden de krant dat de inlichtingendiensten AIVD en MIVD zich evenmin verantwoordelijk voelden.