‘Levend opgegeten’ in Belgische cel

Chaos rond euthanasie zedendelinquent legt crisis gevangeniswezen België bloot.

Opgesloten zonder einddatum. 31/12/9999 staat er op de dossiers van de geïnterneerden in de gevangenis van Merksplas, een Vlaams gehucht aan de grens met Nederland. De voormalige landbouwkolonie doet tegenwoordig dienst als ‘strafhuis’.

Van buiten biedt het complex een macabere aanblik. Binnen klinkt het geluid van piepende deuren en het gerinkel van sleutelbossen. In krappe cellen doden mannen de tijd. Kettingroken biedt troost. En de ultieme troost, voor je-weet-maar-nooit, is het opsparen van je medicatie: wie zuinig genoeg is, heeft op zekere dag een ‘dodelijk’ voorraadje opgebouwd waarmee hij zélf een eind aan zijn leven kan maken.

Dit zijn beelden uit de documentaire 9999 van filmmaakster Ellen Vermeulen. „Schandelijk en onverantwoord, maar het tellen van hun pillen is voor die gevangenen het enige waar ze nog controle over hebben”, zegt Vermeulen.

De film toont de harde werkelijkheid achter de zaak-Frank Van Den Bleeken, de ter beschikking gestelde zedendelinquent die, uit wanhoop over het gebrek aan psychische zorg achter de tralies, euthanasie aanvroeg. Na een jarenlange juridische strijd mocht hij zich aanstaande zondag dan eindelijk laten euthanaseren – maar gisteren trok de arts die het zou uitvoeren zich alsnog om ombekende redenen terug.

Onder druk van de publieke verontwaardiging over de ‘zelfdoodstraf’ kwam de Belgische minister van Justitie Koen Geens met een voorlopige oplossing: hij is in gesprek met zijn Nederlandse collega’s over een mogelijke opname van Van Den Bleeken in een kliniek van de Nederlandse Pompestichting, gespecialiseerd in zorg voor seksuele delinquenten. In afwachting daarvan zou hij eerst naar een kliniek in Gent worden overgebracht.

Eindelijk zijn de alarmbellen in de politiek afgegaan, klinkt het vandaag hoopvol in de Belgische krantencommentaren. Geens belooft om op korte termijn te gaan investeren in klinieken „zoals die in Nederland”. Geens: „Een beschaafd en modern land als België is dit aan zichzelf verplicht.”

Ruim duizend tbs’ers (in België ‘geïnterneerden’ genoemd) verblijven zonder psychische zorg in Belgische gevangenissen. België werd hiervoor herhaaldelijk veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook in eigen land is er al langer kritiek. „De gevangenissen zijn verworden tot opslagplaatsen, en politici beseffen niet welke schade dat met zich meebrengt”, oordeelde in 2013 de Toezichtscommissie voor het Gevangeniswezen.

De zoektocht naar een oplossing voor Van Den Bleeken is „too little, too late” reageert vandaag de bekende Vlaamse euthanasie-expert Wim Distelmans in dagblad De Morgen. Volgens documentairemaakster Vermeulen is de schande inmiddels compleet. „Als ik mijn film in het buitenland presenteer schaam ik me voor mijn land. We stoppen die mensen gewoon weg. En justitie gaat er als een stoomwals overheen.”

Anderhalf jaar lang kreeg ze van de Merksplas-directie alle ruimte om de geïnterneerden te volgen. „Bij de première sprak de directie haar blijdschap uit over de film. Zij kampen al jaren met een totaal gebrek aan psychiatrische zorg in de gevangenis. Maar in de sector en in de politiek kijkt iedereen elkaar wezenloos aan en gebeurt er niets.”

Volgens Vermeulen wordt er in België „met ontzag” naar Nederland gekeken. „In Nederland worden geïnterneerden nauwkeurig geobserveerd, is er opvolging en behandeling. Hier beland je op een dag in een cel en dat is het dan.”

„Dit is de beerput van België”, zegt één van de geïnterneerden in Vermeulens film. „Alsof er een beest in je zit. Alsof je levend wordt opgegeten.” Eén van de vijf geïnterneerden die in de film worden gevolgd belandde in Merksplas na een psychose.

Bij vertoningen van haar film hoorde Vermeulen vaak het argument dat zorg achter tralies nu eenmaal niet iets is waar je electoraal mee scoort. „Andere argumenten die klinken: er is geen geld; alle verandering gaat nu eenmaal traag. Maar intussen zitten die mensen daar in de vergeetput. Niemand die voor ze opkomt.”