Het ‘video-essay’ groeit en bloeit op wereldwijd web

Jaarlijstjes zijn vaak van een verpletterende voorspelbaarheid. Dat moet ook, want het zou vreemd zijn als recensenten plotseling met heel andere aanbevelingen zouden komen dan de films waar ze gedurende het jaar de meeste aandacht op hebben gevestigd. Maar jaarlijstjes kunnen soms interessant zijn als ze gaan over een niche, die in het reguliere seizoen niet zoveel aandacht krijgt. Dat blijkt uit het nuttige en boeiende lijstje waarmee Kevin B. Lee het afgelopen jaar afsloot op Fandor, een Amerikaanse filmsite die zich richt op de onafhankelijke film. Lee zette hoogtepunten op een rij van de ‘beste video-essays van 2014’: dat zijn reflecties op film en filmmakers in de vorm van – meestal korte – video’s. Zelf heeft Lee er al zo’n 200 gemaakt.

Het video-essay is een snelgroeiend genre op het web: korte, onderhoudende en soms ook leerzame films over onder meer het vrouwbeeld in de films van Martin Scorsese (Dina Fiasconaro) of de visuele humor van Edgar Wright in films als Shaun of the Dead (Tony Zhou). Ook filmwetenschappers en andere academici laten zich niet onbetuigd, zoals de half uur durende film over de onbetrouwbare verteller – met uitgebreide theoretische citaten en literatuurverwijzingen – van Thomas van den Berg, die daarmee afstudeerde aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Het essay is in zijn ‘talige’ vorm al een lastig vast te pinnen literair genre en bij een video-essay is dat niet anders. Soms is er sprake van een duidelijke voice-over en een didactisch doel: dat is zo in de meeste video’s van Matt Soller Seitz, die fraaie analyses maakt van vorm en compositie bij onder meer Wes Anderon. De video van scènes met vrouwen in de films van Scorsese is louter een deprimerende aaneenrijging van beelden van gemaltraiteerde vrouwen. Een voice-over of een andere nadere toelichting ontbreekt. Wat wil Fiasconaro er nu mee zeggen? Dat Scorsese een afgrijselijke seksist is, of juist dat hij het leed van vrouwen in het machomilieu van zijn films onverbloemd laat zien? Beide lezingen zijn mogelijk.

Beeld kan suggestief zijn, poëtisch, aanzetten tot nadenken. Maar zonder taal is het onmogelijk om een betoog echt handen en voeten te geven.

Maar het video-essay lost wel een oud probleem op bij het schrijven over film; dat de filmbespreker – anders dan de literatuurrecensent – niet direct kan citeren uit het besproken werk. In een video-essay kan dat wel. Over het web wordt vaak gesproken als een bedreiging voor klassieke media en traditionele journalistieke genres. Maar ondertussen ontstaan er op internet ook nieuwe vormen van culturele journalistiek. Het video-essay is een van de meest veelbelovende.