België vestigt hoop op Nederland

Als Belgische tbs’er naar Nederland komt wordt staatssecretaris Teeven verantwoordelijk.

Beelden uit de documentaire ‘9999’ van filmmaakster Ellen Vermeulen over psychisch leed in Belgische gevangenissen
Beelden uit de documentaire ‘9999’ van filmmaakster Ellen Vermeulen over psychisch leed in Belgische gevangenissen

De begrafenis was al tot in detail geregeld. Maar gisteren werd bekend dat de Belgische serieverkrachter en moordenaar Frank Van Den Bleeken (51) zondag niet zal worden geëuthanaseerd. Zijn behandelend arts heeft zich teruggetrokken. Waarom is niet bekendgemaakt.

Van Den Bleeken zit al dertig jaar in een gewone gevangenis, zonder noemenswaardige psychische zorg. En met hem meer dan duizend andere ontoerekeningsvatbaar verklaarde daders. Hij wil zijn uitzichtloze bestaan beëindigen.

In Nederland bestaan al sinds 1928 speciale klinieken waar geesteszieke daders gedwongen worden behandeld. België kijkt voor de verbetering van zijn detentiesysteem nadrukkelijk naar Nederland. Heel recent is in Gent een Forensisch Psychiatrisch Centrum geopend, waar Van Den Bleeken nu naar toe wordt gebracht. De opzet is niet alleen geënt op Nederlandse tbs-klinieken, de kliniek wordt ook door Nederlandse partijen gerund.

De Nederlandse zorggroep Parnassia en tbs-kliniek de Kijvelanden wonnen de aanbesteding door de Belgische overheid. De medisch directeur van die kliniek, de Belg Gökhan Göktas, werkte jarenlang met tbs’ers in Nederland. Hij zegt dat de behandeling niet wezenlijk zal verschillen. Maar een longstay-afdeling is er niet.

De Belgische minister van Justitie, Koen Geens, kondigde gisteren aan dat soort afdelingen wel te willen opbouwen, naar Nederlands voorbeeld, voor personen zoals Van Den Bleeken die vermoedelijk nooit meer van hun stoornis afkomen. In zo’n afdeling kunnen uitbehandelde tbs’ers een zo menswaardig mogelijk leven leiden. Binnen de hekken van de kliniek hebben zij veel bewegingsvrijheid. En anders dan in een gevangenis mogen zij hun cel inrichten met eigen meubels.

Omdat er nog geen longstay is in België, bestaat de kans dat Van Den Bleeken na observatie in Gent zal worden overgebracht naar een Nederlandse kliniek. Een woordvoerder van het ministerie van Justitie in Nederland zegt dat zo’n verzoek „welwillend” zal worden bekeken.

De crux is daarbij volgens de Rotterdamse hoogleraar forensische psychiatrie Hjalmar van Marle of staatsecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) bereid is te aanvaarden dat Belgische tbs’ers hier ook op verlof gaan. „Want ook in longstay wordt altijd gekeken of iemand behandelbaar is en dat kan leiden tot verlof.”

Voor verlof is in Nederland, anders dan in België, de staatssecretaris politiek verantwoordelijk. In België beslissen onafhankelijke Commissies tot Bescherming van de Maatschappij of het veilig is een tbs’er op verlof te sturen. Nederland is één van de weinige landen waar dat besluit een directe verantwoordelijkheid is van de politiek. De staatssecretaris moet zich in de Tweede Kamer verantwoorden voor misstappen van tbs’ers op verlof. De vraag is nu of Teeven dit lastige deel van zijn portefeuille wil uitbreiden met Belgische gevallen.

Het overnemen van ‘geïnterneerden’, zoals tbs’ers in België heten, is ook juridisch ingewikkeld. Voor ‘gewone’ Belgische gevangenen die nu in Tilburg zitten, is een speciaal verdrag gesloten. Dit maakt die gevangenis feitelijk tot Belgisch gebied. Gestoorde daders zijn nadrukkelijk uitgesloten in die overeenkomst. Voor hen zou een nieuw verdrag nodig zijn..

Pompekliniek staat klaar

Tbs-behandelaars zien er geen probleem in om Belgische patiënten te behandelen. „Een patiënt is een patiënt”, zegt Peter Braun, clusterhoofd zorg bij de Pompekliniek. „We kunnen altijd kijken of we vanuit onze ervaring een behandeling kunnen bieden.”

Voor klinieken in Nederland kan de komst van Belgische patiënten zelfs een uitkomst zijn, want zij hebben sinds enkele jaren bedden leegstaan. Hoewel het Nederlandse systeem in België wordt geroemd, staat het onder druk. De tbs-maatregel wordt de laatste jaren steeds minder vaak opgelegd (129 keer in 2008, 84 keer in 2013) Door de onzekere duur ervan sturen verdachten liever aan op gevangenisstraf, waarvan de lengte vaststaat. Omdat er te veel plaatsen waren, zijn onlangs twee tbs-klinieken gesloten.

Het dalend aantal tbs’ers leidt tot een omgekeerde beweging ten opzichte van België; hier komen daders met een psychische stoornis nu ook in de gewone gevangenis terecht. Overigens is daar in Nederland wel psychische zorg voorhanden.