Hij analyseerde de ‘risicosamenleving’ en was toch optimist

Ulrich Beck (1944-2015)

Duitse socioloog

Beck omschreef de moderne maatschappij als een risicosamenleving.

Het gebeurt maar zelden dat een socioloog zo snel gelijk krijgt. Kort nadat Ulrich Beck in 1986 zijn boek Risikogesellschaft had gepubliceerd, explodeerde in Tsjernobyl een kernreactor. Becks boek werd een internationale bestseller en de titel een gevleugeld woord. Ulrich Beck overleed op nieuwjaarsdag in zijn woonplaats München aan een hartaanval. Hij werd 70 jaar.

Door de ramp in Tsjernobyl kwamen tientallen mensen meteen om, maar radioactieve deeltjes verspreidden zich over een groot gebied in Europa en mogelijk loopt het aantal slachtoffers in de vele duizenden.

Het ongeluk illustreerde zijn centrale these: we leven in een nieuw type samenleving, met nieuw type risico’s, en nieuwe manieren daarmee om te gaan. Die nieuwe risico’s zijn de onbedoelde neveneffecten van de modernisering. Tegenover de successen van de industrialisering, de ontwikkelingen in de wetenschap en de techniek, en de rijkdom die internationale financiële netwerken hebben opgeleverd, staan de risico’s van fall-out, klimaatverandering, schuldencrises en internationaal terrorisme.

De opgave is de gevolgen te beheersen, maar gezien het mondiale karakter van die uitdagingen, schrijft Beck, zijn de gebruikelijke oplossingen van natiestaten evenveel waard als „antwoorden uit het Stenen Tijdperk”.

De echte oplossingen kunnen alleen gevonden worden op supranationaal niveau. In de Europese Unie bijvoorbeeld, die Beck beschouwde als het eerste, en richtinggevende antwoord op de steeds transnationaler wordende samenleving. Alleen op die niveaus kunnen de grootste gevaren van de risicosamenleving worden beteugeld: het grensoverschrijdende karakter van de technische processen en economische netwerken, het probleem dat de schade vaak niet hersteld kan worden en een wijdverbreide onwetendheid over de dynamiek van die ontwikkelingen. „Het idee dat landen elk voor zich de grote actuele problemen kunnen oplossen is niet van deze wereld”, zei Beck in 2006 in een interview met deze krant.

Beck liet zich in interviews en bijdragen aan opiniepagina’s kennen als optimist. Hij geloofde hartstochtelijk in Europa en pleitte voor de ‘kosmopolitische blik’, de erkenning dat ook in de eigen omgeving, in het hart van de vertrouwde natiestaat, inmiddels een ‘mengwereld’ is ontstaan die al veel verder is voortgeschreden dan de meeste mensen beseffen.

Becks optimisme leverde hem ook veel kritiek op. Hij betoogde dat moderne risico’s als radioactieve straling en klimaatverandering iedereen zullen treffen: „smog is democratisch”. En hij meende dat de bereidheid daaraan wat te doen breed gedeeld werd. Maar, zeggen zijn critici, er zijn grote verschillen in de mate waarin mensen zich tegen de kwalijke effecten van de modernisering kunnen beschermen.

Beck groeide op in Hannover en studeerde sociologie, filosofie en politieke wetenschappen in München. Hij was hoogleraar in Münster en Bamberg en werd in 1992 aan de universiteit van München benoemd. Ook was hij verbonden aan de London School of Economics.

Risikogesellschaft is in 35 talen vertaald. Hij publiceerde daarnaast over de milieuproblematiek, individualisering, globalisering en macht. Hij was getrouwd met zijn collega Elisabeth Gernsheim, met wie hij ook een aantal boeken schreef.