Koester de dwarse denkers, de Gotliebs

NZa’s klokkenluider Arthur Gotlieb moet lastig te managen zijn geweest. Maar dat betekent niet dat hij op afstand moest worden gezet. Managers, omring u met dwarse denkers, schrijven Anne Sijtzema en Ido van der Waal.

Toen Arthur Gotlieb begin vorig jaar zijn 600 pagina’s tellende bezwaarschrift inleverde bij de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), had hij niet kunnen vermoeden dat dat zo veel gevolgen zou hebben: een onderzoekscommissie, een minister die de NZa wil opsplitsen, leidinggevenden die het veld moesten ruimen en zelfs een raad van bestuur die opstapte. Vorige week berichtte deze krant dat de NZa Gotlieb heeft gerehabiliteerd en dat interim-bestuursvoorzitter Maarten Ruys de organisatie flink op de schop neemt. Maar welke lessen kunnen we nog meer leren, naast die van Ruys voor de NZa?

Arthur Gotlieb was een intelligente, betrokken en vooral intrinsiek gemotiveerde medewerker. Zijn ambitie was niet gericht op het hogerop komen in de hiërarchie en evenmin gericht op geld verdienen. Hij wilde zijn werk goed en zorgvuldig uitvoeren. Hij liet zeker niet na om zijn mening te ventileren, ook als hij daarmee tegen het zere been van het management aanschopte. Zijn met ratio omklede argumenten komen in zijn bezwaarschrift haarscherp naar voren. En postuum kreeg hij ook nog gelijk. Hij moet al met al lastig te managen zijn geweest voor leidinggevenden die minder kennis van de dossiers hadden. Hun oplossing was: hem op afstand plaatsen, zorgen dat hij weinig overlast bezorgt, hem niet overal bij betrekken. Maar de Gotliebs van deze wereld zijn de sensorpalen binnen organisaties, die feilloos doorhebben wat er aan schort en waarom. De meeste werknemers – zeker in crisistijd, waarin angst voor repercussies, een afrekencultuur of zelfs ontslag meespeelt – durven niet tegen te spreken of ongehoorzaam te zijn. Koester de mensen die dat wel doen, de dwarse denkers. Het is zeker spannend, maar als je een goed functionerende organisatie wil hebben, zorg dan dat je zoveel mogelijk Gotliebs in dienst hebt!

De kritiek die Arthur Gotlieb had op de organisatie, was in eerste instantie inhoudelijk van aard en had betrekking op de beveiliging van privacygevoelige informatie, het niet goed bewaken van de noodzakelijke afstand tot de farmaceutische industrie, en de relatie met het ministerie van VWS. De commissie-Borstlap nam al deze punten over en drong aan op snelle wijziging van het beleid hieromtrent. Gotlieb zag het kortom goed. Toch leken zijn leidinggevenden niet ontvankelijk voor zijn commentaar en aanbevelingen, hoeveel e-mails hij ook stuurde. Uiteindelijk ging een conflict over de inhoud naadloos over in een strijd over werkbeoordelingen.

Bij conflicten schieten we vaak in de stress. Gaan we vechten, vluchten of bevriezen. En doen we niet waartoe een conflict ook uitnodigt: kijken naar de waarde en waarheid die er achter schuilgaan. Zeker bij (hoog)begaafde mensen die in hoge mate betrokken zijn bij de inhoud en niet over één nacht ijs gaan, verdient het aanbeveling om te bezien of een organisatie lering kan trekken uit en zich kan verbeteren op basis van hun kritiek, ideeën en voorstellen. Het is een spannend alternatief, in plaats van inhoudelijke conflicten weg te poetsen of te vermijden: zoek ze op, beweeg er naar toe en gebruik die conflicten juist om problemen op te lossen.

Tot slot: de ervaring leert dat bij arbeidsconflicten pas in een veel te laat stadium hulp van buiten wordt ingeschakeld. Meestal komt die hulp dan ook te laat. Vaak is er sprake van vastgeroeste patronen, communicatiestijlen die met elkaar botsen, verschillende belangen, stuk voor stuk elementen die in elke organisatie voorkomen en niet altijd intern kunnen worden opgelost. Mediators kunnen helpen deze knopen te ontwarren, sluimerende conflicten aan de oppervlakte te krijgen en juist het gesprek over waarden, loyaliteit en intrinsieke motivatie op gang brengen. Het goede gesprek waarbij Gotlieb zoveel baat zou hebben gehad.

Als we lering willen trekken uit de kwestie-Gotlieb, laten we zijn aanklacht dan op waarde blijven schatten: als een oproep om het menselijk kapitaal in Nederland goed in te zetten.