In alle opzichten de tegenpool van Poetin

In Rusland heeft iedereen het over Aleksej Navalny. Is hij de hoop van democratisch Rusland? Of is hij een nationalistische wolf in liberale schaapskleren? Deze week kreeg Navalny een voorwaardelijke celstraf om ‘fraude’. De omstandigheden rond die zaak zijn wazig.

Alexej Navalny neemt een selfie met zijn vrouw Joelia, rechts, en zijn broer Oleg, links met diens vrouw. AP
Alexej Navalny neemt een selfie met zijn vrouw Joelia, rechts, en zijn broer Oleg, links met diens vrouw. AP

In oktober 2007 zag Reuters-verslaggever Ben Judah hoe een atletisch gebouwde man ineens van het podium afsprong. De discussieavond in de hippe Moskouse Gogol-bar werd al een uur lang verstoord door dronken hooligans – misschien huurlingen van het Kremlin. Nu werd de luidruchtigste raddraaier het café uitgewerkt door de man die zo net nog rustig had zitten debatteren. Buiten op straat klonk er geschreeuw, en toen klonken er schoten. Aleksej Navalny, politicus in wording, had met zijn gaspistool vier plastic kogels afgevuurd. De hooligan kwam er zonder ernstige verwondingen vanaf.

Aleksej Anatolevitsj Navalny (1976) heeft onder de liberale Russische middenklasse welhaast de status van martelaar verworven. Dinsdagochtend werd hij na een kort showproces veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf wegens ‘fraude’. Nog dezelfde dag verzamelden duizenden Russen – in weerwil van het afgekondigde demonstratieverbod – zich in het centrum van Moskou. Via hun smartphones volgden de demonstranten hun held op de voet: van Navalny’s aankondiging op Twitter dat hij zijn huisarrest ging verbreken tot zijn aanhouding op Tverskaja, op nog geen vijfhonderd meter van de betogers. „Ik ben een broeder van Navalny”, scandeerde de menigte terwijl hij door de politie werd afgevoerd.

Naar verluidt weigert president Poetin om zijn naam zelfs maar in de mond te nemen. En inderdaad, Aleksej Navalny (38) is in alle opzichten Poetins tegenpool: lang en knap, met het charisma van een jonge Clinton of een aanstormende Tony Blair. Terwijl president Poetin zijn macht baseert op gecensureerde staatstelevisie, weet Navalny (865.000 volgers op Twitter) de massa’s te mobiliseren via internet. Poetin hield zijn ex-vrouw Loedmila zorgvuldig op de achtergrond. Navalny laat zich vergezellen door zijn aantrekkelijke vrouw Joelia – als een Amerikaanse presidentskandidaat op campagne.

Hij mobiliseert grote groepen

Navalny is de belangrijkste uitdager van Poetin sinds de voormalige KGB-agent in 2000 aan de macht kwam. Oliemagnaat Michail Chodorkovski (opgepakt in 2003) en schaakgrootmeester Gari Kasparov deden de politiek er maar een beetje bij. Voormalig minister Boris Nemtsov appeleert slechts aan een kleine liberale elite. Navalny weet grote groepen in de Russische samenleving te mobiliseren. Met zijn campagne tegen de alom aanwezige corruptie in de Russische samenleving verwierf hij nationale bekendheid. Na de frauduleuze verkiezingen van 2011 was hij een van de belangrijkste figuren in een protestbeweging die tienduizenden de straat op bracht. Op zijn blog noemde Navalny Poetins ‘Verenigd Rusland’ de ‘partij van oplichters en dieven’ – een bijnaam die sindsdien is blijven hangen.

Dat is de Navalny zoals men hem graag ziet in het Westen: een onverschrokken corruptiebestrijder, en een overtuigd democraat. Maar Navalny is ook een straatvechter – iets waar verslaggever Ben Judah getuige van was in 2007. Nog niet zo lang geleden marcheerde hij tussen ultranationlisten en fascisten tijdens de jaarlijkse ‘Russische Mars’. Tijdens zijn campagne voor het burgemeesterschap van Moskou in 2013 haalde Navalny hard uit naar de immigranten uit de Kaukasus en Centraal-Azië.

Is Navalny de hoop van democratisch Rusland? Is hij een nationalistische wolf in liberale schaapskleren? Vast staat dat Navalny er alles aan gelegen is om politieke invloed te verwerven.

Rusland leek weg te zakken

Met zijn anti-corruptiecampagne raakt Navalny Poetin in het hart. De Russische president afficheert zichzelf graag als de man die orde en rust bracht in een land dat in de jaren negentig leek weg te zinken in chaos. Opgestuwd door de hoge olie- en gasprijs heeft Rusland zich economisch sterk ontwikkeld. Maar de olie-boom heeft de onderliggende problemen van de Russische samenleving niet weggenomen. Poetin mag stoere taal uitslaan en met de sabel rinkelen, zijn Rusland is een corrupt land met een zwakke overheid, die niet in staat is om te zorgen voor de basisvoorzieningen die de burgers nodig hebben: onderwijs, zorg, infrastructuur, rechtsbescherming en veiligheid.

Dat weet Poetin heel goed. Sinds 2012 probeert het Kremlin Navalny te bestrijden met zijn eigen wapen: beschuldigingen van corruptie. In 2013 werd Navalny door een provinciale rechtbank veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf wegens malversaties rond een partij timmerhout. Dat er sprake was van enig persoonlijk gewin werd niet aangetoond. En nog geen dag na de veroordeling werd Navalny vrijgelaten.

Ook de omstandigheden rond de zaak van afgelopen dinsdag tegen de politicus zijn wazig. Aleksej Navalny en zijn broer Oleg hebben volgens het OM het Franse Yves Rocher op kosten gejaagd door te hoge bedragen te rekenen voor de bezorging van cosmetica. Tijdens het proces bleken er geen getuigen te zijn die dat konden bevestigen. Toch gaf de Moskouse rechtbank Aleksej Navalny een voorwaardelijke gevangenisstraf, en werd Oleg veroordeeld tot 3,5 jaar cel.

Poetin lijkt Navalny onder druk te willen houden. Tegelijkertijd schrikt het Kremlin terug voor draconische maatregelen tegen de populaire politicus. Daarmee blijft Navalny een factor van betekenis – al is zijn weblog in Rusland voorlopig offline gehaald.