Rechter doet steeds examen

‘Rechtspraak maakt samen leven mogelijk’ – met dat zinnetje drukt de Rechtspraak uit wat hij doet en wie ze willen zijn en waarom een jurist rechter zou moeten worden. Maar klopte het ook, het afgelopen jaar? Was de Rechtspraak op de cruciale momenten aanwezig, hakte hij de knopen door, stichtte hij vrede, hield hij de rug recht, was hij streng, humaan, doeltreffend, eerlijk et cetera? Met 1,8 miljoen zaken per jaar is dat een ambitieuze vraag. We wagen toch een poging.

In 2014 verbood de Hoge Raad definitief de pedofielenvereniging Martijn, wegens de „mogelijk toekomstige ontwrichtende effecten”. Het was het jaar waarin het Openbaar Ministerie vrij snel besloot de Deurnse juweliersvrouw die twee overvallers doodschoot met een illegaal wapen, niet te vervolgen. Waarin de rechter de staat aansprakelijk stelde voor driehonderd vermoorde moslimmannen in de enclave Srebrenica. Waarin de figuur van Zwarte Piet eerst als „negatief stereotype” werd erkend waarmee de burgemeester rekening moest houden. En daarna toch weer niet: geen zaak voor de overheid, oordeelde de Raad van State.

Het jaar waarin Volkert van der G. na twaalf van zijn achttien jaar celstraf vrijkwam. En de rechter diens beperkende voorwaarden prompt versoepelde. Het jaar waarin de burgemeester van Leiden de voorwaardelijk vrijgelaten pedofiel Benno L. in bescherming nam en het pleit won. Het jaar waarin de rechter een cartoon „niet onderbouwd” vond en de tekenaar het etiket ‘louche’ verbood.

Het jaar waarin rechters twee wietkwekers vrijuit lieten gaan, omdat het gedoogbeleid verdacht veel op willekeur begint te lijken. Waarin rechters het alcoholslot aan banden legden, de gijzelingen van wanbetalers en de ontsporende incassopraktijken door de staat kritiseerden: machtsmisbruik? Ook het jaar van de ‘stoelengooier’: de nabestaande die drie familieleden aan een verkeersdader verloor en emotioneel reageerde op het rechterlijk oordeel.

Recht dat voor kenners vanzelf spreekt, kan de burger onaangenaam verrassen. Hoe vervroegde vrijlating werkt, waarom schuld bij een dodelijk verkeersongeval de strafmaat bepaalt en niet de ernstige gevolgen. Welk geweld gepast is als je wordt overvallen.

De rechtspraak leert ieder jaar dezelfde les – recht wordt alleen aanvaard als het goed is uitgelegd. Gezag is ook de rechter niet gegeven: hij doet steeds publiek examen. De rechtspraak moet de beperkingen van het recht dus uitleggen en verwachtingen temperen, ook tevoren. Dat ging vaak goed, maar nog veel te vaak fout.