Minder stemrecht door Litouwen

Morgen wordt Litouwen euroland nummer 19. Het ECB-bestuur gaat anders werken.

Studenten in Vilnius (foto boven), hoofdstad van Litouwen, krijgen uitleg over veiligheidswaarborgen op eurobiljetten.Promotieslogan op een etalageruit in Vilnius: ‘De euro komt binnenkort naar Litouwen’ (foto onder). Foto’s AP, Reuters

In de eurozone gaan crisis en uitbreiding soms hand in hand: te midden van de onrust op de financiële markten in 2011 voerde de Estland de euro in. Op 1 januari 2014 werd Letland eurolid. En morgen, net nu wéér instabiliteit dreigt door de vervroegde Griekse verkiezingen, treedt Litouwen toe. Na de uitbreiding met de drie Baltische staten telt de muntunie dan negentien landen.

1 Waarom wil Litouwen de euro?

De politieke motieven zijn voor het land met drie miljoen inwoners, dat zich in 1990 losmaakte van de Sovjet-Unie, minstens zo belangrijk als de economische. Niet alleen politici, ook de president van de centrale bank, Vitas Vasiliauskas, spreekt veel over geopolitiek. De euro bindt zijn land definitief aan het Westen, legde hij onlangs uit aan persbureau Bloomberg. „Hoe dichter we bij het Westen komen, hoe verder we af staan van het Oosten”, zei hij, verwijzend naar de voor veel Litouwers bedreigende buur Rusland.

Ook om economische redenen moet de nationale munt, de litas, eraan geloven. De regering in Vilnius verwacht door de euro goedkoper te kunnen lenen op de financiële markten. De buitenlandse handel en de buitenlandse investeringen moeten door het wegvallen van wisselkoersrisico’s een impuls krijgen. Het zou de komende zeven jaar 2 procentpunt extra groei moeten opleveren.

Juist het afgelopen jaar is de steun onder de bevolking voor de euro fors gegroeid, zo laten Eurobarometer-gegevens zien. Vorig jaar sprak nog maar 41 procent van de Litouwers zich uit voor de euro; er was angst voor hogere prijzen. Deze maand lag dit percentage op 63. Mogelijk komt het door de spanningen met Rusland.

2 Waarom laat de eurozone Litouwen toe?

De landen van de Europese Unie hebben afgesproken dat ze allemaal de euro invoeren – alleen de Britten en de Denen hebben een formele opt out en de Zweedse uitzondering wordt gedoogd. Nieuwe eurolanden moeten wel aan criteria voldoen. Litouwen wilde de euro al in 2006, maar werd toen afgewezen: de inflatie steeg te snel, naar 12,7 procent in 2008.

Inmiddels geldt de Litouwse economie als gezond, na jaren van pijnlijke hervormingen en bezuinigingen. De inflatie is beteugeld (nu 0,6 procent). Het begrotingstekort (2 procent) en de staatsschuld (39 procent) liggen binnen de Europese criteria. De economie groeit dit jaar met zo’n 3,5 procent. En de bankensector is in orde, bleek onlangs uit onderzoek van de Europese Centrale Bank (ECB).

3 Wat verandert er voor de eurozone?

Het kleine en goed presterende land zal onder de huidige omstandigheden weinig problemen opleveren. Het belangrijkste gevolg van de Litouwse toetreding tot de euro heeft weinig met Litouwen te maken – en alles met Frankfurt. Daar, bij de ECB, gelden vanaf morgen andere stemverhoudingen. Met het nieuwe aantal van negentien leden gaat de eurozone namelijk een drempel over die eerder werd afgesproken. Om de ECB besluitvaardig te houden, wordt het aantal bestuursleden dat mag stemmen ingeperkt. De huidige praktijk, waarbij elke nationale bankpresident bij elke ECB-vergadering zijn of haar stem uitbrengt (one man, one vote) geldt dan niet meer. In plaats daarvan komt er een roulatiesysteem.

4 Hoe werken die nieuwe stemverhoudingen bij de ECB?

Het 25-koppige bestuur van de ECB bestaat uit zes leden van de directie, voorgezeten door Mario Draghi, plus de negentien presidenten van de centrale banken van de eurolanden.

Vanaf morgen mogen alleen de ECB-directieleden elke keer stemmen. Dan is er een groep van vijf centrale bankiers uit de landen met de grootste economieën en financiële sectoren: Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en Nederland. Uit deze groep mogen telkens vier leden stemmen. Welke dat zijn, wisselt elke maand. DNB-president Klaas Knot mag bijvoorbeeld in april en september 2015 niet stemmen, zijn Duitse collega Jens Weidmann niet in mei en oktober.

De rest van de (nu veertien) landen valt in een tweede groep. De centrale bankiers van deze landen mogen drie maanden per jaar niet stemmen. Als de eurozone verder groeit, dan mogen deze kleinere landen nog minder vaak stemmen; bij de vijf grootste verandert er dan niets.

Het ECB-bestuur wordt in de grotere eurozone in feite federaler. Ook de Amerikaanse Fed werkt met roulatie.

5 Wat betekent dit voor de macht van Nederland bij de ECB?

Voorlopig niet veel. De vijf grootste landen, waaronder Nederland, krijgen in het nieuwe systeem 19 procent van het totale stemgewicht, tegen 20 procent in het oude systeem, berekende denktank Bruegel. Interessant wordt het als Polen ooit de euro invoert (waarmee het land overigens geen haast heeft). Als Polen economisch snel blijft groeien, kan Nederland uit de groep van vijf vallen. Dan mag Knot opeens veel minder vaak meestemmen in Frankfurt.

6 Zal de ECB-raad nieuwe stijl ook leiden tot ander beleid?

Dat is de vraag. In theorie kan het bankbestuur nét een omstreden besluit nemen in de maand waarin een notoire dwarsligger geen stemrecht heeft. Hierover woedde afgelopen zomer even een fel politiek debat in Berlijn: heeft Duitsland, dat de ECB van bijna eenvijfde van zijn kapitaal voorziet, geen recht op een permanente stem of zelfs een veto? Juist nu staat de ECB voor een beslissing die in Duitsland veel weerstand oproept: het opkopen van staatsobligaties om de geldhoeveelheid te vergroten.

Maar andere bestuursleden zullen het nieuwe systeem niet gauw gebruiken om Duitsland een hak te zetten. Dat zou politiek te gevoelig liggen. Bovendien mag ieder bestuurslid bij elke vergadering wel het woord voeren. Ook in het oude systeem kon Duitsland ‘overstemd’ worden: bijvoorbeeld bij de aankondiging van de ECB in de zomer van 2012 dat ze onbeperkt staatsobligaties van probleemlanden kon opkopen. Duitsland stond alleen in zijn verzet.

Daarnaast heeft Duitsland als grootste euroland altijd een lid gehad in de ECB-directie (nu Sabine Lautenschläger). Omdat directieleden vanaf nu als enigen elke keer mogen stemmen, neemt hun relatieve stemgewicht toe.