Breekbaar meesterwerk uit Polen

Van intieme meesterwerken als ‘Ida’, ‘Stray Dogs’ en ‘Locke’ tot grootse drama’s als ‘12 Years a Slave’, ‘Interstellar’ en ‘Boyhood’, dit was het jaar van films die esthetisch of inhoudelijk verrasten. En Polen.

Ida Lebenstein (Agata Trzebuchowska) doorkruist Polen op zoek naar haar oorlogsverleden met haar tante, de bikkelharde onderzoeksrechterWanda Gruz (Agata Kulesza )

Een Poolse filmmaker wil hij eigenlijk liever niet zijn, liet regisseur Pawel Pawlikowski weten. Ingelijfd worden bij een ‘nationale’ cinema zou hem alleen maar beperken in zijn artistieke vrijheid. De in 1957 in Warschau geboren regisseur verliet zijn geboorteland als veertienjarige en bouwde zijn carrière als filmmaker op in Groot-Brittannië. Maar zijn in zwart-wit en in schitterende tableaus gefilmde Ida, dat gaat over een aanstaande non in Polen in de jaren zestig die zich geconfronteerd ziet met haar oorlogsverleden als joods meisje, staat duidelijk in een Poolse filmtraditie; vooral de bloei van de cinema in Polen tijdens de relatieve vrijheid van de jaren zestig.

Het succes van Ida is ook symbolisch te noemen voor het opmerkelijke succes van Polen op vele fronten in de afgelopen jaren. Het goede nieuws uit Polen stapelde zich op in 2014. De integratie van het land in Europese Unie kreeg een symbolische bekroning door de benoeming van de Poolse premier Donald Tusk tot voorzitter van de Europese Unie: een pragmatische Macher die nauwe banden heeft met Angela Merkel. Ooit was het land spreekwoordelijk voor politieke chaos en verdeeldheid (‘de Poolse landdag’) maar tegenwoordig is Polen juist een van de meest stabiele landen van Europa. Polen is ook het enige land in Europa dat in de afgelopen jaren ondanks de crisis onophoudelijk is blijven groeien. Het land moet van heel ver komen, maar toch is dat een prestatie van formaat. En als kers op de taart wist het Poolse nationale voetbalelftal ook nog eens aartsrivalen Duitsland te verslaan in een kwalificatiewedstrijd voor het EK (2-0).

Cultureel is er ook van alles aan de hand. In Warschau is onlangs ‘Het Louvre van de Joodse musea’ geopend: een groots museum voor de geschiedenis van de Joden in Polen. Het museum richt zich niet exclusief op de dramatische afloop van het verhaal tijdens de Holocaust, maar brengt het hele, rijke verleden van het Joodse leven in Polen onder de aandacht. Het museum is gevestigd op de plaats van het voormalige getto van Warschau. Antisemitisme bestaat er nog steeds – waar niet? – maar het idee dat Polen louter bestaat uit hardleerse antisemieten is volstrekt achterhaald.

Ook het fenomenale succes van Ida hangt nauw samen met de Poolse groei en bloei. De donkere zijden van het verleden worden daarbij onder ogen gezien. Niet alleen in Ida maar ook in andere Poolse films zoals Aftermath, dat dit jaar eveneens in de Nederlandse bioscopen te zien was. Ida was begin deze maand met vijf prijzen de grote winnaar van de European Film Awards: de film kreeg prijzen voor beste film, beste regie, beste scenario, beste camerawerk en ook nog de publieksprijs. Ida haalde de shortlist van negen films die nog meedingen naar de Oscar voor beste niet-Engelstalige film, en kan inmiddels gelden als favoriet voor die Oscar.

Dat alles terwijl de film alleen hortend en stotend en à l’improviste tot stand kwam: met een script waarvan de regisseur van tevoren wist dat hij veel ervan niet zou gebruiken; met een hoofdrolspeelster, Agata Trzebuchowska, de letterlijk uit het café is geplukt en nog nooit voor een camera had gestaan; met een cameraman die na een paar dagen opstapte; en met een drastische heroriëntatie halverwege het draaien, toen sneeuwval filmen wekenlang onmogelijk maakte.

Pawlikowski vertelt er met smaak over in een behartigenswaardige lezing voor studenten van de filmacademie in Londen, die na te lezen is op de website van The Guardian: „Het enige wat je nodig hebt voor een film is een verhaal met twee of drie interessante personages, die op een interessante manier met elkaar verstrikt raken in een interessante ruimte.” Verplicht leesvoer voor elke filmmaker die van plan is om nog eens een meesterwerk af te leveren.