2014: het nieuwsjaar van De Drie Grote Angsten

Dit jaar draaide om de Islamitische Staat, ebola en Rusland, schrijft correspondent Bram Vermeulen. Maar wat vergaten we ondertussen?

Als een land in het nieuws komt dat nog verder van Hilversum ligt dan mijn vaste standplaats let ik altijd extra op. Het was vijftien december en in Sydney, Australië, had een man zeventien bezoekers van een koffiehuis gegijzeld. Ik zapte langs de kanalen en verzamelde de feiten.

De man heette Man Haron Monis, was geboren in Iran en vroeg in 1996 asiel aan in Australië. Hij was een lokale bekendheid in Sydney. Er stonden filmpjes van hem op YouTube waarin hij met spandoeken aandacht van passanten vroeg. Hij stond terecht voor medeplichtigheid aan de moord op zijn ex-vrouw, die met 17 messteken om het leven was gebracht. Hij werd ook beschuldigd van aanranding en noemde zichzelf behalve sjeik ook een expert in „astrologie, numerologie, meditatie en zwarte magie”.

Een gek dus, bedacht ik achter mijn afstandsbediening.

Zuid-Afrika kent ook veel gekken, maar die haalden dit jaar niet het wereldnieuws. In Kaapstad stond een man terecht die zijn slachtoffer met mes en vork had opgegeten. Vlak daarna werd een jongen van 17 veroordeeld, die zijn eigen vader, moeder en zus vermoordde. Op diezelfde 15 december zocht de Kaapse politie naar de moordenaars van zes mannen van wie de schedels met stenen waren ingeslagen. Allemaal best wel ongewoon. Maar niet nieuwswaardig volgens de oude wiskundige formule in de nieuwswetenschap: aantal doden gedeeld door aantal kilometers ten opzichte van het publiek = nieuws. Of niet.

Sydney ligt verder van de Nederlandse kijker dan Kaapstad. Maar Sydney past in een frame, zoals ze dat noemen in de massacommunicatie. Dat is het raam op de wereld dat de tv-zenders hun kijkers bieden, hoewel dat in de uitzendingen zelden letterlijk wordt benoemd. Man Haron Monis bevestigde de vrees dat de terreur die over Syrië en Irak trekt de witte wereld had bereikt. Vlak voor zijn executie door de speciale Australische eenheden had hij een zwarte vlag opgehangen die deed denken aan de banier van Islamitische Staat.

Man Haron Monis werd net als de meeste Iraniërs geboren als shi’iet. Shi’ieten zijn gezworen vijanden van de sunnitische extremisten van IS, maar dat was bezijden het punt. Net als dat Iran samen met de Amerikanen mee bombardeert tegen IS. Vlak voor de gijzeling bekeerde de Iraniër zich tot sunniet, alsof hij zich wilde verzekeren van zijn eigen nieuwswaardigheid.

2014 was het jaar van angst. Angst voor de Russen (Oekraïne), angst voor enge ziektes (ebola) en angst voor tot de tanden toe gewapende moslims. Ieder verhaal dat paste in de bevestiging van een van deze Drie Grote Angsten kon rekenen op grootse aandacht. Ieder verhaal dat daarbuiten viel: nu even niet.

Op de jaarlijkse correspondentendagen van de NOS die ik in november bijwoonde, waren de collega’s te verdelen in twee kampen. Zij die in deze drie nieuwsgroeven woonden en bekaf het einde van het jaar hadden gehaald en zij die (meestal, niet altijd) vergeefs andere verhalen probeerden te slijten.

Over de impact van die drie verhalen is geen discussie nodig. MH17 bracht het gevaar thuis van onachtzaamheid over een oorlog in je achtertuin. Ebola doodde bijna 8.000 mensen en besmette nog eens 20.000 anderen. Baardmannen met messen en kalasjnikovs die de islam gebruiken als rechtvaardiging van hun acties bedreigen de stabiliteit van Afghanistan tot aan Nigeria en Mali.

Maar nu even eerlijk: hoe groot is het gevaar dat je in 2015 door een van deze drie gevaren om het leven zult komen? Mijn inschatting: zo groot als de kans dat je vanavond de Staatsloterij wint. De media, en ik ben daar onderdeel van, selecteren dagelijks gevaren die passen in het raamwerk van de dodelijke drie-eenheid. Gisteren was dat een (mogelijk) Russische onderzeeër in Zweedse wateren, vandaag een moslim die in Dyon op voorbijgangers inrijdt, morgen een verdacht zwetende Afrikaan op het vliegveld.

Op diezelfde vijftiende december van het beleg van Sydney schoot de Amerikaan Bradley Stone zijn ex-vrouw, vijf leden van haar familie en zichzelf dood in Pennsylvania. Stone vocht mee in Irak en leed aan posttraumatische stress. Het raam op de wereld dat de media die dag hun kijkers hadden kunnen bieden: kijk uit voor soldaten die in Irak en Afghanistan hebben gevochten. Nederland kent meer dan 100.000 veteranen.

Toen ik onlangs aan vrienden in Kaapstad vertelde dat ik naar Nederland zou vliegen, zei een van hen bezorgd: „Kijk maar uit dat je geen ebola krijgt. Het heerst daar, zeggen ze op de radio.” Dat vond ik een interessant raam op de wereld. Er zijn inderdaad meer ebolapatiënten opgenomen in ziekenhuizen in Europa (inclusief Nederland), dan in heel Afrika bezuiden de evenaar, maar toerisme heeft hier flink te lijden onder het frame: Afrika is ebola. Met dank aan Bob Geldof.

Deze week kwam nieuws naar buiten dat een kans bood voor een ander frame. Een socioloog van de Cambridge Universiteit wijt de uitbraak van ebola aan de meedogenloze bezuinigingen die geldschieter IMF de afgelopen jaren oplegde aan regeringen in West-Afrika. Het IMF liet zo snijden in de budgetten voor staatsziekenhuizen en doktersalarissen dat de landen machteloos waren toen zich een serieuze crisis aandiende. In plaats van: Afrika of Afrikanen zijn gevaarlijk, hadden de media dus beter het frame kunnen verkopen: kijk uit voor het IMF (redder van ondermeer Griekenland en Portugal).

Het laatste wat ik hoorde uit Sydney was het nieuws over een „moslimbruid”, die een boeket bloemen legde op de gedenkplaats voor de slachtoffers van het gijzelingsdrama. Ze kreeg een staande ovatie van de omstanders. „De angst dat antimoslim sentimenten in het land zouden toenemen, zijn niet uitgekomen”, schreef The Washington Post.

Die bloemen leken me evenmin iets te bewijzen als de gijzeling zelf. Maar als correspondent op zoek naar een laatste zin in zijn artikel snap ik ook wel: het is maar een manier om een verhaal te vertellen.