‘Superrijke kan niet zonder kunst’

In haar boek ‘Big Bucks’ beschrijft Georgina Adam de enorme bloei van de kunstmarkt in de 21ste eeuw. Inclusief de de kwalijke kanten daarvan. „Jeff Koons die handtassen voor H&M maakte. Dat vind ik droevig.”

Vier versies van de Balloon Dog van Jeff Koons. Foto’s Reuters, AP

De Arts Club in Londen ligt op een uitgelezen plek in de sjieke Londense wijk Mayfair. Midden in de stad, met de galeries van megadealers als David Zwirner, Gagosian of Hauser&Wirth op loopafstand. Ook de veilinghuizen Christie’s, Sotheby’s en Phillips liggen om de hoek. Hier hebben rijke Russen, Chinezen en Arabieren veelal hun Londense optrek. Georgina Adam, die het boek Big Bucks, The explosion of the Art Market in the 21st Century uitbracht, heeft de club als locatie voor het interview uitgekozen en niet zomaar.

De Arts Club is niet altijd zo geweest. „Dit was zo’n typisch Britse club, met verschrikkelijk eten zoals op kostscholen, het was sjofel en vrij arm. Een investeerder heeft het een paar jaar geleden gekocht en duur verbouwd, er komen zelfs hotelkamers. Hij heeft ook geprobeerd af te komen van alle oudere, krakende leden.”

De metamorfose van die oude Britse club in een hippe tent is zo een metafoor voor de veranderingen in de kunstmarkt. Al een jaar of dertig volgt Georgina Adam de kunstmarkt voor The Art Newspaper en de Financial Times. Maar nog nooit zag ze die markt zo veranderen als in de laatste tien jaar. Ze was net aan haar boek begonnen in 2013, toen record na record werd gebroken op de veilingen van hedendaagse kunst voor werken van Francis Bacon, Jeff Koons en Andy Warhol. „Die records waren een gevolg van de grote veranderingen in de kunstmarkt, en die weerspiegelen weer wat er verandert in de internationale samenleving: wat betreft de vermogensverdeling, de impact van mondialisering, het einde van het communisme en de opkomst van internet”, zegt ze.

„De superrijken moeten nu echt kunst hebben, anders horen ze er niet bij. Zoals je in de jaren zestig en zeventig pop of jazzy moest zijn. Alle mode- en interieurbladen hebben nu artikelen over kunst. Dertig jaar geleden hadden de miljonairs huizen en boten maar geen kunst om over naar huis te schrijven, nu kan dat echt niet meer. Ook ligt de leeftijd van verzamelaars veel lager. Vroeger was je in de vijftig of zestig als je geërfd had, nu heb je allemaal mensen die al voor hun dertigste een fortuin hebben verdiend.”

In haar boek beschrijft ze hoe kunst een lifestyle is geworden voor de superrijken van deze wereld, hoe zij van feestje naar feestje gaan bij de grote kunstbeurzen als net nog Art Basel Miami, hoe daar steeds meer kopers tussen zitten uit Rusland, het Midden-Oosten of Azië, hoe de veilinghuizen en sterk opkomende megadealers daarop inspelen, hoe deze partijen de prijzen manipuleren door garanties te verstrekken en een-tweetjes uit te voeren en hoe kunstenaars steeds meer vergroeien met de wereld van luxegoederen. In 2014 is dat gewoon doorgegaan, met nieuwe records en nog meer uitbundigheid.

Blijft dat doorgaan of staat er een zeepbel op barsten?

„Ik verwacht dat de markt zal afkoelen, maar niet dat er een ineenstorting zal komen. Al vind ik voorspellen moeilijk, ik had ook niet voorzien dat de prijzen zó omhoog zouden gaan. In sommige sectoren zullen de prijzen omlaaggaan. We zagen al een rampzalige veiling van Russische kunst in november. De daling van de olieprijzen, de politieke onrust in Hongkong, de strijd in het Midden-Oosten kunnen hun invloed hebben.

„Maar er komen steeds meer kopers bij. En er is een enorme hoeveelheid particuliere musea in aanbouw in de wereld. Die moeten aankopen om hun gebouw vol te krijgen. Ik vraag me trouwens af wat de toekomst is voor die musea. Ze bouwen allemaal dezelfde collecties op van kunst uit de late 20ste of 21ste eeuw. Dus komen er overal dezelfde musea. En wat gebeurt er als hun oprichters overlijden? Komt dan al die kunst op de markt?”

Worden kunstenaars door dit systeem gecorrumpeerd?

„Sommige kunstenaars zeker. Er zijn kunstenaars die alleen nog maar werken produceren om veel geld mee te verdienen in deze markt. Christopher Wool, Richard Prince, Takashi Murakami en Tracey Emin tot op zekere hoogte, om nog maar niet te beginnen over Jeff Koons en Damien Hirst. Het komt ook door de series die ze sinds Andy Warhol maken. De verschillende kleuren voor de Balloon Dog van Jeff Koons. Ja, hallo. Zij zijn producenten van luxegoederen geworden, ze zijn geen kunstenaars meer.

„Soms zie je ze ook al voor de dure merken werken. Murakami die tassen heeft ontworpen voor Louis Vuitton, Jeff Koons die handtassen voor H&M maakte. Dat vind ik droevig. Kunst moet ons uit ons alledaagse leven verheffen, dit is gewoon merchandising. Tegelijkertijd met Art Basel Miami was in Miami een conferentie over luxury goods. Dat zegt genoeg.”

Wat betekent het dat bij beide veilinghuizen de topmannen zijn opgestapt?

„Hun concurrentie is zo sterk, dat ze helemaal niet zoveel winst maken. Sotheby’s was vastgeroest, Bill Ruprecht zat daar al veel te lang. Modernisering is hard nodig, met de handel via internet hebben ze de boot compleet gemist. Christie’s heeft dat veel beter gedaan, al weet ik niet hoeveel ze eraan verdienen omdat ze geen winst- en verliescijfers bekendmaken. Stephen Murphy heeft dat opgebouwd, maar hij werd gehaat bij Christie’s. Hij kwam uit de muziekindustrie en van Men’s Health, hij wist niets van kunst. Daar hebben ze nu iemand met een kunst- en veilingachtergrond nodig.

„Ze hadden Murphy nooit ontslagen als hij werkelijk veel geld binnenbracht. Bij hun recordverkoop van 850 miljoen dollar was er 400 miljoen gegarandeerd. Het was dus een veiling van 450 miljoen dollar! Ze zijn weer doorgeschoten met die garanties en ik denk dat de veilinghuizen er minder risico mee willen lopen. Dat kan voorkomen dat de prijzen verder escaleren.”

Zou de kunstmarkt beter gereguleerd moeten worden?

„Absoluut. Maar ik zou niet weten hoe dat zou moeten. Zelfregulering werkt niet. Maar wat is het belang van overheden? Rijken tegen andere rijken beschermen? Overheden hebben wel andere prioriteiten. Maar misschien dat politie en justitie meer gaan onderzoeken, er zijn veel geruchten over witwassen en andere criminele praktijken. De Zwitsers onderzoeken nu de machtige kunsthandelaarsfamilie Nahmad, waarvan Helly al in de gevangenis heeft gezeten.”

Is dit systeem, zoals u schrijft, dan echt too big too fail?

„Dat was waarschijnlijk een te extreme bewering in mijn boek, die ik misschien beter niet had kunnen gebruiken. Overheden zullen ook nooit de kunstwereld te hulp schieten, zoals ze bij banken hebben gedaan. Maar er zijn wel heel veel mensen met grote belangen. En zij zullen de prijzen koste wat kost hoog proberen te houden. Kunsthandelaren zullen de prijzen van hun eigen kunstenaars omhoog bieden bij de veilingen. Ze zullen hun klanten daarbij inschakelen. Niemand kan het zich veroorloven als de prijzen voor een kunstenaar als Murakami plotseling instorten. Dan lijden te veel mensen een groot verlies.”