Moment Griekse crisis kan bijna niet beroerder

Als de radicalen winnen, stoppen mogelijk hervormingen. En dat kan een trend zetten elders in Zuid-Europa. „Nog een paar dagen en bezuinigingen behoren tot verleden.”

1 Is dit wel het juiste moment voor nieuwe Griekse verkiezingen?

Griekse commentatoren zijn het zelden met elkaar eens, maar hierover wel: een beroerder moment voor vervroegde verkiezingen (25 januari) had het parlement niet kunnen kiezen. Net nu de economie weer een klein aantrekt en de werkloosheid daalt. Net nu de laatste onderhandelings- en bezuinigingsronde met de trojka van geldschieters bijna is afgerond. Net nu na vijf jaar crisis de eindstreep in zicht leek, kiezen de volksvertegenwoordigers voor verkiezingscampagnes en uitvergroten van tegenstellingen. En dus even niet voor het braaf uitvoeren van het laatste deel van het hervormingsprogramma zoals dat met het IMF en de EU is afgesproken.

Kiezers hebben hier niet om gevraagd. Uit opiniepeilingen bleek de afgelopen weken dat de meerderheid van de bevolking helemaal geen behoefte heeft aan vervroegde parlementsverkiezingen. Die zijn over het algemeen alleen maar slecht voor de economie.

„Jammer”, zegt bijvoorbeeld Miltiadis Gkouzouris (37), eigenaar van CostWise, een onderneming die de kostprijs uitrekent van producten en diensten. „Dit is het meest verkeerde moment voor experimenten. Net nu banken weer voorzichtig aan het midden- en kleinbedrijf begonnen te lenen en je buitenlandse investeerders kon zien komen. Dit moment was bedoeld om een president te kiezen. Het parlement maakt er misbruik van door verkiezingen te forceren. Ongeacht de uitslag betekenen verkiezingen hier onzekerheid en instabiliteit. Dat is nu net wat we niet nodig hebben. Maar als burger sta je machteloos.”

2 Waarom zijn deze verkiezingen in zo’n klein land in de periferie relevant voor de hele EU?

Eigenlijk zou het voor de rest van Europa niet uit moeten maken wie in Griekenland aan de macht is: de conservatieve partij Nieuwe Democratie van de huidige premier Antonis Samaras, of de radicaal linkse politieke hemelbestormers van Syriza onder leiding van Alexis Tsipras. Afspraak is afspraak, zei de Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble nog. De staatsschuld of het akkoord met IMF en EU veranderen niet door een ander te kiezen.

Maar het doet er wel toe. Net als aan het begin van de financiële crisis in Europa in 2009 is Griekenland trendsetter. Overal in Europa vrezen gevestigde partijen aanstormende politieke nieuwkomers. „De toekomst is begonnen”, zei Tsipras gistermiddag. „Nog een paar dagen en de politiek van bezuinigen behoort tot het verleden.”

Als Syriza nu de grootste Griekse politieke partij wordt, zal dat in onder meer Rome en Parijs worden gezien als bewijs dat hard bezuinigen ertoe leidt dat radicale partijen aan de macht komen. Dat kan een rol spelen in de moeilijke discussies binnen de EU over begrotingsnormen en het stimuleren van de economie.

De Griekse staatsschuld is met 175 procent van het bruto binnenlands product veel te hoog. Grieken hopen dat een deel daarvan wordt kwijtgescholden door andere EU-landen. De huidige regering hoopt dat dit ze wordt gegund, als ze zich maar braaf aan de afspraken houden.

Maar Syriza kiest voor de confrontatie. Partijleider Tsipras belooft kiezers dat de afspraken met EU en IMF worden opengebroken. ‘Heronderhandelen’ klinkt uit zijn mond als ‘eisen’.

In Spanje en Portugal zijn in 2015 ook verkiezingen. Succes voor Tsipras, die daar onder delen van de bevolking zeer populair is, kan er invloed hebben op de stemming. Hij krijgt mogelijk als eerste radicaal linkse nieuwkomer de macht en effent het pad. De verkiezing in Griekenland is een soort testrit voor andere partijen. Als Syriza erin slaagt concessies, misschien zelfs een schuldenverlaging los te krijgen is dat ook een opsteker voor bijvoorbeeld de nieuwe linkse partij Podemos in Spanje. Partijleider Pablo Iglesias van Podemos tweette gisteren gelijk dat 2015 het jaar van de verandering in Spanje en Europa zal zijn. „We beginnen in Griekenland. Hup Alexis, hup Syriza!”

De kans bestaat daardoor dat Griekenland, met een kleine bevolking en dito economie, opnieuw wordt gebruikt om een voorbeeld te stellen. Regeringen van landen als Duitsland en Nederland willen wellicht laten merken niet te zwichten voor links-populistische druk. Juist als de vraag om schuldenverlichting van Tsipras komt, krijgen de Grieken hem niet.

3 Veel Grieken, vooral jongeren, willen politieke vernieuwing. Slechter dan nu kan niet, zeggen ze. Komt het zover?

Een groot deel van de Grieken beleeft een enorm déjà vu. De vorige parlementsverkiezingen in juni 2012 waren een politieke en economische thriller. Syriza dreigde te winnen en vervolgens met Griekenland uit de euro te stappen. Daarna zouden economieën binnen de eurozone als dominostenen omvallen.

Dat is allemaal niet gebeurd. Sterker nog, veel Grieken hebben het gevoel dat er sowieso weinig is veranderd. Ze zijn een stuk armer dan vijf jaar geleden en de werkloosheid is hoger. Maar in de regering zien ze dezelfde koppen als voor de crisis. Het soort politici dat ze de penarie in heeft geholpen. En opnieuw dreigen die mannen met hel en verdoemenis als ze het aandurven voor een ander te stemmen. Daar worden de Grieken een beetje recalcitrant van.

Vooral mensen onder de veertig snakken naar radicale politieke vernieuwing. Die is in hun ogen tot nu toe tegengehouden door mensen zoals hun ouders. Die hebben altijd trouw op Nieuwe Democratie en Pasok gestemd, de partijen die nu in de regering zitten.

Daar komt nog bij dat een aanzienlijk deel van de bevolking vindt dat de manier waarop in Griekenland is hervormd en bezuinigd, alleen maar verslechtering heeft gebracht. Salarissen en pensioenen verlagen was desastreus voor de bestedingen en heeft tot veel faillissementen geleid. Het kan ze niets schelen dat de Griekse begroting in evenwicht is. Het was in hun ogen beter geweest als de afgelopen jaren juist wat meer geld was uitgegeven om de economie te stimuleren. De grootste angst is verdwenen. Erger dan dit zal het niet worden, vertellen Grieken elkaar. Syriza heeft geen bestuurservaring, dus regeren zal de partij niet meteen goed afgaan. Dat beseffen kiezers. Maar je moet ergens beginnen, denken ze. Nu of nooit.