De ethiek van de accountant

Accountants hadden het zwaar in 2014. Enkele voorbeelden: KPMG raakte verwikkeld in diverse schandalen, PricewaterhouseCoopers ging de fout in met Econcern. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) nam een steekproef van veertig jaarrekeningen en bestempelde van achttien daarvan, 45 procent, de controle door de accountant als onvoldoende. Het probleem bij de beroepsgroep lijkt telkens nieuw, maar is in wezen al zeer lang hetzelfde. Advies en controle bijten elkaar soms. Er zijn te weinig grote accountants die de boekhouding van het grote bedrijfsleven aankunnen, waardoor het aantal tot vier beperkt is. Derde grief: de opdrachtgever voor de controle op de jaarrekening is het bedrijf dat zich laat controleren – geen garantie voor grote doortastendheid van de accountant in kwestie.

Er zijn maatregelen genomen. Er is meer tucht. Accountants gaan verplicht rouleren bij bedrijven. Er is grotere transparantie beloofd in de sector. En er zijn goede voornemens. KMPG heeft dezer kerstdagen een ‘vertrouwensboom’ in elke vestiging opgetuigd. Of dat allemaal genoeg is, is de vraag.

Accountants hebben een bijzondere positie. Zij controleren de financiële verslaggeving van het bedrijfsleven en verrichten daarmee in wezen een publieke taak. Zelf zijn zij echter particuliere, op winst gerichte organisaties. Die weeffout komt vaker voor in de financiële sector. Internationale kredietbeoordelaars als Moody’s of Standard & Poor’s hebben eveneens een soort van nutsfunctie, maar zijn particulier. Banken verzorgen de financiële infrastructuur van de samenleving, maar behoren niet tot de overheid. Maar als het misgaat, is de staat vrijwel gedwongen hen te steunen.

De discussie over rol en toekomst van de accountant laaide in het afgelopen jaar hoog op. Maar wat is de oplossing? De controle in staatshanden? Beter van niet. Meer concurrentie? Vrijwel onmogelijk in deze gespecialiseerde markt. Wat – behoudens draconische ingrepen – rest is een beroep op de branche zelf.

Transparantie, integriteit en bescheidenheid zijn geen eigenschappen die je een kantoor kunt toedichten of aanleren. Zij zijn enkel toepasbaar op individuen. Accountants zelf zullen er weer van doordrongen moeten raken dat zij half zakenman, half ambtenaar zijn. Ondernemers met een nutstaak. Dat vergt een verantwoordelijkheidsgevoel voor de publieke zaak. Er is geen wet of code die dat kan afdwingen. Enkel een innerlijke overtuiging, waarvan gehoopt mag worden dat de beroepsgroep zich deze eigen maakt.