Woorden die langs de enkels lopen

Wat waren de woorden en uitdrukkingen van het jaar 2014? Taalhistoricus Ewoud Sanders bewaart de taalvondsten.

Afpers-opa

Afpers-opa is een verwarrend woord, want stilzwijgend gaat men ervan uit dat mensen boven een bepaalde leeftijd geen crimineel verdrag meer vertonen. Wijsheid komt immers met de jaren, als men z’n wilde haren kwijt is. Maar de voormalige drogisterij-eigenaar die Linda en John de Mol afperste, was 70. En, nog verwarrender: hij leek het geld helemaal niet nodig te hebben. Wat weer veronderstelt dat hebzucht aan grenzen gebonden is. Hoe het ook zij: afpers-opa deed het dit najaar goed in krantenkoppen als ‘Afpers-opa uit Zeist had geld genoeg’ (Algemeen Dagblad), ‘Afpers-opa in het echt anders dan op politietekening’ (Utrechts Nieuwsblad).

Breast-in

Een vrouw die in de brasserie van het Mauritshuis haar kind de borst gaf, werd deze zomer verzocht om daar in een aparte ruimte mee door te gaan. Voor haar eigen privacy, maar ook uit respect voor de andere bezoekers. De vrouw weigerde en moest het café verlaten. Zij beklaagde zich, in het Engels, op de Facebookpagina van het Mauritshuis. De protesten kwamen uit de hele wereld en er werd gedreigd met een museale breast-in: borstvoeding als protest, in navolging van de sit-ins van de jaren zestig. Het Mauritshuis haalde vrijwel onmiddellijk bakzeil (‘Wij zijn tot de conclusie gekomen dat borstvoeding geven overal mogelijk moet zijn in het Mauritshuis’), maar kreeg veel hoon over zich heen.

Compromis-Piet

De Belgen riepen Zwarte Piet onlangs uit tot ‘pineut van het jaar’, Radio 1 benoemde hem tot ‘man van het jaar’. Weinig onderwerpen hebben de laatste jaren in Nederland zoveel emoties losgemaakt als Zwarte Piet – en het eind is nog lang niet in zicht. De zwartepietendiscussie – een blijvertje – leverde samenstellingen op als pro-pietenkamp, anti-pietenkamp en compromis-Piet. Kop in de Volkskrant: ‘Compromis-Piet komt er vanzelf’. Voor de goede orde: dit stond al deze zomer in de krant.

Conchita-baard

Aanvankelijk werd Conchita Wurst beschouwd als een rariteit van het Eurovisie Songfestival. Wurst (echte naam: Tom Neuwirth) trad op als een vrouw met een netjes getrimde baard. Dat Wurst het Songfestival won, werd door velen gezien als een opgestoken middelvinger naar Poetin, die aan het begin van de Winterspelen nog had gezegd: „Homoseksuele sporters en sportfans zijn welkom, maar ze moeten wél van de Russische kinderen afblijven.” Verwarring alom, kortom, want je kunt homoseksualiteit, travestie en pedofilie onmogelijk op een hoop vegen. Ter ere van Conchita ontstonden er woorden als Conchita-baard, Conchita-look en Conchita-jurk.

Dagobertducktaks

Winnaar van de Woord van het Jaar-verkiezing van uitgeverij Van Dale: dagobertducktaks. Dit woord is verzonnen door Leo Hartveld, bestuurslid van de FNV. Het gaat om een speciale heffing op het vermogen van de superrijken, vandaar dat men ook spreekt van superrijken- en hyperrijkentaks. Volgens de Volkskrant riep de FNV een miljoen leden op om op het woord dagobertducktaks te stemmen, maar in totaal deden er slechts 60.000 mensen aan de Van Dale-verkiezing mee – een veeg teken voor de FNV. Indirect toont het woord de vergrijzing van de FNV aan: bij veel jongeren is oom Dagobert, een strippersonage dat in 1947 is bedacht door Carl Barks, een stuk minder bekend dan bijvoorbeeld Bill Gates, dit jaar weer de rijkste man ter wereld.

De-emmetjes

Heel gewoon geworden in onder meer tweets: de afkorting DM voor ‘direct message’. In zinnen als: ‘Volg me even op Twitter, dan stuur ik je een DM.’ En aangezien Nederlanders het liefst alle woorden verkleinen, wordt er ook gesproken over de-emmetjes. In de affaire rond Onno Hoes zei een van de PowNed-presentatoren: „Hij sloeg aan het de-emmen.”

IJsemmeruitdaging

Vertaling van het Engelse Ice Bucket Challenge (afgekort IBC). Gewoon geld vragen voor een goed doel levert doorgaans te weinig op, want er zijn zoveel goede doelen. Dus moet je iets opmerkelijks bedenken – iets dat viraal gaat, zoals dat tegenwoordig heet. Zoals: een emmer met ijsblokjes over je hoofd gieten. Met de zogenoemde ijsemmeruitdaging werd geld ingezameld voor onderzoek naar de spierziekte ALS. De uitdaging was: kieper een emmer ijsblokjes over je hoofd of maak geld over. Of doe het allebei. Vooral in de VS was de actie een groot succes: alleen al in de maand augustus haalde men 80 miljoen dollar op, 75 miljoen méér dan in augustus 2013.

Jihadgezin

Jihad, een Arabisch woord dat ‘heilige oorlog’ betekent, komt al sinds de 19de eeuw in het Nederlands voor, maar in 2014 werd het heel productief, zoals taalkundigen dat noemen. Lees: er ontstonden allerlei nieuwe samenstellingen met jihad. Oorzaak: de trek naar Syrië om mee te vechten met de Islamitische Staat (IS). Meestal gaat het om jongeren, soms ook om (jonge) gezinnen. Een en ander leverde krantenkoppen op als: ‘Jihadgezin afgereisd naar Syrië’ (Leeuwarder Courant), ‘Jihadbaby mag terug naar Huizen’ (De Gooi- en Eemlander), ‘Rechter geeft kinderen terug aan jihad-ouders’ (Het Parool) en ‘Jihadkinderen zijn weer thuis’ (Algemeen Dagblad). IS, aanvankelijk ISIS genoemd, wil een kalifaat stichten en daarom worden jihadgangers ook wel kalifaatgangers genoemd.

Jubelton

Hoewel Nederlanders zich graag laten voorstaan op hun nuchterheid, bestaat het woord jubeltoon al ruim tweehonderd jaar (‘hij zei het op een jubeltoon’). Jubelton is nieuw en aan 2014 verbonden: het gaat om de 100.000 euro die ouders dit kalenderjaar belastingvrij aan hun kinderen mogen schenken ten behoeve van de financiering van een eigen woning. Een schenking om over te jubelen, zo is het idee.

Juichpak

Dat de Nederlandse nuchterheid sowieso relatief is, was weer eens te zien bij het wereldkampioenschap voetbal 2014. Hele straten worden dan Oranje en de middenstand doet er alles aan om zoveel mogelijk Oranjeprullaria te verkopen. Zo bood supermarktketen Jumbo 250.000 zogenoemde juichpakken aan, die in een week waren uitverkocht. Het ging om een oranje trainingspak, ontworpen door Roy Donders, een stilist, kapper en volkszanger uit Tilburg.

Kledingbibliotheek

Sympathiek idee van drie jonge Utrechtse studentes: een winkel waar abonnees of strippenkaarthouders kleding kunnen lenen, bijvoorbeeld voor een bijzondere gelegenheid. Citaat van hun website: ‘Je kunt de kleding voor 4 weken meenemen en gooit ze daarna in onze wasmand.’ Het idee is dat kleding lenen goed is voor de duurzaamheid – een woord dat overigens alweer op z’n retour is. Een kop uit Metro: ‘Bewuste modeliefhebber kan naar de kledingbieb’.

Mantelzorgboete

Dit woord dook in 2011 voor het eerst op, maar brak in 2014 door. Mantelzorg is de zorg voor chronisch zieken, gehandicapten en hulpbehoevenden door naasten: familieleden, vrienden, kennissen of buren. Kun je voor dergelijk liefdewerk een boete krijgen? Ja, dat wil zeggen: als een hulpbehoevende AOW’er bij een kind intrekt, wordt zijn pensioenuitkering met 300 euro gekort – een van de vele bezuinigingsmaatregelen van de overheid. Hier een paar koppen die de discussie samenvatten: ‘Onrust over mantelzorgboete’ (de Volkskrant), ‘Mantelzorgboete terecht onder vuur’ (Nederlands Dagblad), ‘Mantelzorg-boete op de tocht’ (De Telegraaf) en ‘Mantelzorgboete jaar uitgesteld’. Het Nederlands Dagblad noemde de mantelzorgboete een liefdesboete.

Maseratiman

Het was een naar jaar voor automerk Maserati. Met dank aan Hubert Möllenkamp, voormalig voorzitter van de Amsterdamse woningcorporatie Rochdale, zit Maserati nu met een imagoprobleem. Fijne auto, daar niet van, maar voor een auto van de zaak aan de dure kant. Maandlasten voor Rochdale, een corporatie voor sociale woningbouw: 8.475 euro. Andere bestuurders reden in auto’s van dezelfde prijsklasse, zei Möllenkamp tegen de parlementaire enquêtecommissie, „maar wel in andere types”. Bij nader inzien vond hij het een verkeerde keuze. In de vastgoedbranche is het overigens niet ongewoon om elkaar dure auto’s cadeau te doen. Zo kreeg Möllenkamp van zakenpartners een Volkswagen en een paar dure Mercedessen, waar zijn zonen nu in rijden. Plus een zwembad en een groot appartement in Lelystad, maar dat terzijde.

Moestuinsocialisme

Het woord moestuin dateert al uit de 17de eeuw. In de Gouden Eeuw gaf men af op moestuinluiden – arme sloebers die hun moes (groenten en vruchten) zelf verbouwden. Nu wordt dit juist gepropageerd, mede door socialisten. Vandaar moestuinsocialisme als spotnaam ‘voor een vorm van socialisme die zelfredzaamheid propageert door minima en ouderen met AOW of een klein pensioen te stimuleren een moestuin te nemen’. Zie ook: mantelzorgboete.

Opdringkassa

Je staat bij de kassa om iets af te rekenen en de man of vrouw achter de kassa vraagt bijvoorbeeld: ‘Wilt u dít ook kopen? Twee voor de prijs van één.’ Dit is bijna altijd snoep. Deze praktijk komt al járen voor, met name bij tankstations, maar dit jaar begon het voedingscentrum een campagne tegen deze zogenoemde opdringkassa’s. Advies uit een tweet: ‘Leg fruit bij de opdringkassa’.

Precycling

Hoe voorkom je recycling van verpakkingsmateriaal? Heel simpel: door geen verpakkingsmateriaal te gebruiken. Volgens sommige onderzoekers wordt precycling (een samentrekking van preventing recycling) dé hit van 2015. Waarschijnlijk zullen we steeds meer horen over verpakkingsvrije supermarkten, al dan niet met een ‘zero-waste strategie’.

Stemfie

Een selfie is, zoals bekend, een zelfportret gemaakt met een mobiele telefoon. Op een zogenoemde stemfie fotografeer je jezelf in een stemhokje, met stembiljet. Mag dat of tast dit het stemgeheim aan? De discussie hierover, samengevat in krantenkoppen: ‘Rechter mag beslissen of stemfie door beugel kan’ (Brabants Dagblad), ‘Stemfie blijft toegestaan’ (ANP) en ‘Stemfie verboden in België’ (ANP). Het relatieve succes met stemfie leidde tot het woord churchie voor ‘een selfie die je maakt in een kerk, tijdens een mis of dienst’. Hulpmiddel voor een selfie op grotere afstand: de selfiestick of selfiestok – de moderne variant van een statief.

Urine die langs de enkels loopt

Nieuwe woorden ontstaan jaarlijks bij bosjes, nieuwe uitdrukkingen zijn tamelijk zeldzaam. In een vraaggesprek met het AD zei Joop van Rijn (81) over de verzorging van zijn dementerende echtgenote in een Haags verpleeghuis: ‘Soms is ze niet verschoond. Dan staat ze even op en loopt de urine langs haar enkels.’ Zijn kritiek kreeg veel aandacht in de media, mede omdat Van Rijn de vader is van Martin van Rijn, die als staatssecretaris van Volksgezondheid verantwoordelijk is voor de ouderenzorg. Gewild of ongewild zorgde Joop van Rijn voor een zeer krachtige framing, zoals dat in het jargon heet: een beeld dat de misstanden in de ouderenzorg scherp karakteriseert.

Vergeetrecht

Veel nieuwe woorden zijn eendagsvliegen, maar vergeetrecht zal wel een tijdje blijven, net als het ‘recht om vergeten te worden’. Op 13 mei 2014 besloot het Europese Hof van Justitie dat burgers het recht hebben om privacygevoelige informatie (informatie die ‘onjuist, onvolledig, verouderd, bovenmatig of niet relevant’ is) bij online zoekmachines te laten verwijderen. Overigens blijft die informatie gewoon online staan, maar de zoekmachine moet de link verwijderen. Daarom spreekt men ook wel van linkverwijderrecht. De discussie over het vergeetrecht bracht veel nieuwe woorden in omloop, waaronder vergeetverzoek, verwijderpagina, wisformulier, wisverzoek, uitwiswet enz.

Wraakporno

Volgens sommige onderzoeken bestaan er wereldwijd ruim drieduizend websites waar je zogenoemde revenge porn of wraakporno kunt uploaden. Meestal gaat het om erotische selfies van vrouwen, op internet geplaatst door hun verongelijkte ex. Dit verschijnsel is inmiddels zo algemeen dat er in Duitsland, Israël, Japan en diverse staten in de VS een wet is aangenomen die wraakporno strafbaar stelt. Wie in Japan wraakporno publiceert, riskeert een boete van vierduizend euro en drie jaar cel.