Stel je voor: breek alles af voor een grasveld

Binnenkort wordt de helft van ons werk gedaan door robots, hoorden we dit jaar. En ze dringen ook binnen in ons huis en lichaam: nog even en dan hebben we autonoom handelende ovens en ijskasten, en chips onder de huid die contact maken met de ambulance bij een naderende hartaanval.

Wanneer ik over zulke ontwikkelingen lees, denk ik al snel: is dat nu echt nodig? Ik heb daar helemaal geen behoefte aan!

Maar dan vraag ik me meteen af of ik het nieuwe niet afwijs simpelweg wegens gehechtheid aan het oude. Hoe bepaal je of je afwijzing van een nieuwe ontwikkeling gebaseerd is op emoties of op argumenten? Dat lijkt misschien onmogelijk, maar ik heb een list bedacht: een gedachte-experiment. Daarbij hoef je alleen maar de oude en de nieuwe situatie om te draaien: de nieuwe situatie is de status quo, en de oude situatie wordt de nieuwe.

Een voorbeeld. Midden in Berlijn ligt een voormalig vliegveld van 380 hectare, Tempelhofer Feld. Nu het niet meer wordt gebruikt als vliegveld, is het een grote grasvlakte waarop Berlijners picknicken en vliegeren. Het voornemen van de gemeente om een gedeelte van dit terrein op te offeren aan woningbouw leidde tot woedende protesten. Dan nu het gedachte-experiment. Stel je voor dat Tempelhofer Feld niet zou bestaan: dat hele gebied zou vol staan met woningen, winkels, kantoren en cafés. En stel je dan voor dat de gemeente besluit alle gebouwen tegen de vlakte te gooien in ruil voor een gigantisch veld om te picknicken en te vliegeren. Zouden de inwoners dat accepteren?

Stel je voor dat de AOW-leeftijd 69 jaar is. Door het vrijgekomen geld hoeft de overheid minder te bezuinigen op zorg en minder te korten op uitkeringen. Stel je nu voor dat de maatregel wordt teruggedraaid: je kunt weer op je 67ste met pensioen, maar je uitkering is lager en de zorg is duurder en slechter. Zouden we dat accepteren?

Stel je voor dat de papieren krant wordt afgeschaft en dat je eraan gewend bent de krant te lezen op je smartphone of tablet. Zou je dan terug willen naar de tijd waarin je de papieren krant probeerde te lezen op een winderig terras en je elke week naar de papierbak moest?

Wanneer je in deze gevallen nog steeds kiest voor de oude situatie, weet je zeker dat je tegen de verandering bent. Je ziet de voordelen onder ogen, maar vindt die niet opwegen tegen de nadelen. Toegegeven, het experiment heeft zijn gebreken. Zo is het moeilijk je in te leven in een situatie die er nog niet is. Bovendien: de angst voor verandering is er altijd, dus misschien wil je in het experiment wel per se de nieuwe situatie handhaven.

Maar toch, dit proefje dwingt je na te denken over de voor- en nadelen van een verandering. En hij helpt je je iets belangrijks te realiseren: dat elke situatie waaraan je gehecht bent maar een willekeurig stadium is in de vooruitgang.