Western uit het Wilde Noorden

Een IJslandse regisseur koos paarden als hoofdpersonen voor zijn eerste lange speelfilm. In de film wordt nauwelijks gesproken.

Scène uit de film Of Horses and Men. „De film zat vol risico’s. Het was steeds de vraag hoe de paarden zouden reageren.” Foto Amstelfilm

IJslandse paarden zijn de trots van het IJslandse volk. Het is een ras dat puur en sterk is en dat zich eeuwenlang heeft aangepast aan de barre omstandigheden op het eiland. Nauwelijks groter dan een shetlandpony, dragen ze met gemak een volwassen kerel over de vulkanische bergtoppen. Met hun wollige manen, hun vriendelijke ogen en hun dunne beentjes die zo snel kunnen draven dat je ogen ze niet bij kunnen houden, zijn deze kittige paardjes een genot om naar te kijken. Vandaar dat de IJslandse regisseur Benedikt Erlingsson ze als de ideale protagonisten zag voor zijn debuutfilm Of Horses and Men.

Zie haar gaan in de openingsscène van de film, de witte merrie Grána, met haar lange wimpers en haar wuivende staart. In een supersnelle telgang draagt ze haar ruiter Kollbein door een afgelegen vallei naar diens vrijgezelle buurvrouw. Kaarsrecht en met een brede glimlach zit hij op haar rug: de prins op zijn witte pony. Terwijl haar baasje binnen met de dame flirt, fleemt Grána met een zwarte hengst in een naburig weiland. En als ze Kollbein weer terugbrengt naar huis, laat ze zich onderweg door de hengst bestijgen – terwijl ook haar ruiter op haar rug zit. Het is een absurde seksscène, en voor Kollbein een vernedering die zo groot is dat de merrie het met haar leven moet bekopen.

„Paarden zijn uitstekende acteurs”, zegt Benedikt Erlingsson (1969), aan de telefoon vanuit IJsland. „Of Horses and Men is mijn eerste speelfilm, en ik wilde beginnen met een wereld die ik goed ken. Vanaf mijn dertiende, toen ik als stadsjongen uit Reykjavik voor het eerst een zomer op een boerderij in het noorden van het land doorbracht, spelen paarden een grote rol in mijn leven. Sinds mijn zestiende heb ik zelf paarden gehad. In IJsland is paarden houden heel goedkoop. Daar is niets aristocratisch aan.”

In IJsland is Erlingsson vooral bekend als theaterregisseur en acteur. Hij speelde een rol in Lars von Triers The Boss of it All uit 2006, schreef tv-series en regisseerde enkele korte filmhuisfilms. Of Horses and Men is een persoonlijke, anekdotische en bij vlagen hilarische film vol surrealistische verhalen die al jaren in zijn hoofd rondspookten. „Ik ben echt zwanger geweest van deze film”, zegt Erlingsson. „De beelden moesten eruit.”

Rivaliteit

Hoofdrolspelers zijn de inwoners van een afgelegen vallei, allemaal stijfkoppige paardeneigenaren, die elkaar door verrekijkers goed in de gaten houden. Er is veel rivaliteit, geregeld vallen er doden. Ook onder de paarden, die vaak slachtoffer zijn van de stommiteiten die hun ruiters begaan. „Mensen zijn de gevaarlijke soort in mijn film”, zegt Erlingsson. „De paarden zijn juist kalm en evenwichtig. IJslandse paarden leven de hele zomer in kuddes in de vrije natuur. Alleen in de winter, als ze op stal staan, hoeven ze te werken. Dat maakt ze zo relaxed.”

Gesproken wordt er nauwelijks in de film. Erlingsson: „De dialogen zitten in de ogen van mens en dier. Ik wilde dicht bij de taal van de paarden komen. Paarden praten met elkaar via hun lichaam: ze communiceren met hun oren en met de houding van hun nek. Wij mensen zijn ons slecht bewust van onze lichaamstaal. Maar ook wij zijn in wezen primitieve wezens, we laten ons leiden door instincten en feromonen. En we zijn sociaal, ook dat hebben we met paarden gemeen. Het is niet zo gek dat mensen en paarden al eeuwenlang samenwerken. We lijken op elkaar.”

In een van de indrukwekkendste scènes rijdt een man zijn valkkleurige ruin de zee in, richting een Russische tanker die net de baai uit vaart, in de hoop dat hij daar wat flessen wodka kan scoren. Dapper ploegt het paard door het ijskoude water naar het schip, waarna hij op een vlot omhooggetrokken wordt, en zijn baas aan boord kan. „Ook die scène is gebaseerd op een anekdote die ik heb gehoord. In dit geval gaat het om een legende uit de zeventiende eeuw, toen een man met zijn paard naar een sloep zwom, zijn rijdier al watertrappelend aan de boot vastbond en zich er zelf ging bezatten.” Maar IJslanders zijn goede zwemmers, stelt Erlingsson gerust. „Aan boord van het schip hadden we een dierenarts die controleerde of het paard niet te vermoeid was na driehonderd meter zwemmen. Het bleek helemaal niet zo zwaar als we dachten, hij zwom met gemak weer terug naar de kust.”

Hij vond het belangrijk om in de aftiteling te vermelden dat er voor zijn film geen paard gekrenkt is, benadrukt Erlingsson. „Iedereen die aan de film heeft meegewerkt, is paardenliefhebber of heeft zelf paarden. We moesten ons goed kunnen verplaatsen in de psyche van het paard, want veel van de scènes konden we niet overdoen. Die zwemscène moest echt in één keer goed gaan. En dat geldt ook voor de seksscène: zo’n hengst doet dat maar één keer. De film zat dus vol risico’s. Het was steeds de vraag hoe de paarden zouden reageren.”

Hoe regisseer je een dier, hoe houd je een paard bij de les? „De truc was om de acterende paarden in de buurt te houden van andere paarden”, vertelt Erlingsson. „Je kunt een paard omringen met camera’s en mensen, maar dan verliest hij al snel zijn aandacht. Hij let alleen op zijn soortgenoten. Dus als je zijn vriendje achter de camera heen en weer laat lopen, kun je hem alle kanten op laten kijken.”

Als het herfst is, worden alle IJslanders bij elkaar gedreven in een kraal en gaan ze terug naar hun winterverblijven. Het levert schitterende beelden op van kuddes paarden die door het epische IJslandse landschap denderen. Dan opeens snap je hoe deze schitterende, bizarre film zich voegt in een lange traditie van films over mensen en paarden. Waren westerns een inspiratiebron? „Natuurlijk, daar kun je niet aan ontsnappen”, zegt Erlingsson. „Mijn film is een western uit het Wilde Noorden.”