Proef hier het communisme in Warschau

In Warschau kon je in milk bars vroeger eenvoudige, warme maaltijden krijgen voor weinig geld. Deze kantines beleefden hun hoogtijdagen in de communistische tijd. Nu zijn ze weer helemaal terug.

Foto’s: Enkele gerechten van Bar Prasowy in Warschau. FOTO: Facebook-pagina van Bar Prasowy

Maandagmiddag half twee. Er staat een rij voor de kassa van Bar Prasowy aan de statige Marszalkovska-straat. Grote ramen laten veel licht door, binnen hoor je het geluid van langsrijdende trams. Witte tafeltjes met rood-witgeblokte zeiltjes staan in lange rijen opgesteld. Gesprekken vullen de ruimte met geroezemoes dat elke paar minuten onderbroken wordt door een luide mededeling uit de keuken.

Het menu is bevestigd aan de achterwand en volkomen onbegrijpelijk op enkele ingrediënten na: ‘pomidor’, ‘spinak’. We bestellen aan de kassa en geven het bonnetje af aan het meisje bij het uitgifteluik. Ze vraagt iets, kijkt ongeduldig. De jongen achter ons in de rij is zo vriendelijk het te vertalen: rijst of pasta in de tomatensoep? De soep gaat op een dienblad met ingelegde kool en twee grote glazen lichtroze limonade (‘kompot’) – de vruchtensmaak is nauwelijks te ontwaren. De soep is verrassend vol van smaak, de rijst vult onze magen.

Nadat we hebben ontdekt welk van de uitroepen voor ons bestemd is, eten we ons hoofdgerecht: ‘pierogi’. Grote dumplings gevuld met spinazie en een zurige witte kaas. Zolang je niet aan spinazie-ricotta denkt, is het smakelijk.

Het voortdurende roepen houdt ons alert. Het lijkt geen plek voor gezelligheid, maar voor eten of het leven ervan afhangt. Sommige oudere mensen hebben inderdaad hun arm om het bord en het hoofd dicht boven het eten, maar aan de meeste tafels is van zwijgzame communistische taferelen uit de film geen sprake.

Terug dankzij de crisis

Bij vertrek komt een vrouw in kleurige rok op ons tafeltje af. Ze wil onze plek, denk ik, maar ze gebaart naar de overgebleven dumplings. Voordat we het doorhebben mikt ze ze al behendig in een potje.

Dit is een gemiddelde lunch-scène in Bar Prasowy, een van de vele milk bars die Polen rijk is. De milk bar (‘bar mleczny’) bestaat sinds eind negentiende eeuw en is een typisch Poolse kantine waar je een eenvoudige, voedzame, warme maaltijd kunt eten tegen zeer lage prijzen. Het menu bestaat uit traditionele Poolse gerechten waarvan een deel gebaseerd is op eiwitrijke melkproducten ter vervanging van het vlees dat gerantsoeneerd was. Vandaar de naam.

De overheid subsidieerde soep en de melkgerechten, waardoor je voor nog geen 5 sloty (4 sloty is 1 euro) je buik rond kon eten. Het hoogtepunt was tijdens de communistische jaren toen een groot deel van de bevolking arm was en de ‘bar mleczny’ in een behoefte voorzag.

Tegenwoordig is de ‘bar mleczny’ weer een vaste waarde in het straatbeeld. De financiële crisis heeft zijn invloed, maar ook de hang naar nostalgie. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 verdween een groot deel van de milk bars. Er was behoefte aan ander eten, aan op het Westen lijken, aan afstand van alles dat herinnerde aan het communisme.

Geen voorrang meer voor luxe

In 2011 ging de oude eigenaresse van Bar Prasowy (Persbar) met pensioen. Daarmee dreigde een van de beroemdste bars te verdwijnen. De districtsburgemeester wilde de ruimte per opbod verkopen aan de hoogste bieder. „Dit is een belangrijke straat. We willen hier geen goedkope bars meer, we willen meer luxe voor de inwoners,” zou hij gezegd hebben. Activisten, gepensioneerden en andere frequente bezoekers reageerden verontwaardigd. Er werd ingebroken en Bar Prasowy was gedurende één dag weer open. Die gebeurtenis haalde alle landelijke media.

De actie was zo sterk dat het stadsdeelbestuur voor het eerst met linkse activisten om tafel wilde. Na zes maanden onderhandelen was het resultaat dat de bar behouden bleef, en er nieuwe voorwaarden voor de veiling van winkelpanden kwamen, waarbij luxe winkels en banken niet automatisch de voorkeur krijgen. Ook laat de bevolking zich vanaf nu horen als ze het ergens niet mee eens is.

De nieuwe eigenaar verbouwde Bar Prasowy grondig. Het plafond en de vloer bleven hetzelfde. Met de luxere gerechten zoals pierogi met spinazie worden de prijzen van de eenvoudige gerechten laag gehouden zodat, ook met minder subsidie, het eten voor iedereen betaalbaar is.

De huidige manager besloot dat Bar Prasowy niet alleen een restaurant moest zijn maar ook een plek waar het debat levend wordt gehouden, als ode aan de activisten, vertelt Aleksandar Cirlic, programmadirecteur bij Prasowy. Na sluitingstijd worden er daarom ook ontmoetingen met politici, lezingen, debatten, boekpresentaties en filmvertoningen georganiseerd.

Ook dronkaards zijn welkom

Wojciech Karpieszuk, journalist bij de liberale krant Gazeta Wyborcza waar hij over sociale onderwerpen schrijft, benadrukt het belang van een plek als deze: „Het is een van de weinige plekken in de stad waar verschillende groepen mensen elkaar ontmoeten en letterlijk met elkaar aan tafel zitten. Iedereen is er welkom, ook dronkaards.”

Het is volgens hem ook een gelegenheid om de tijden van het communisme opnieuw te beleven. „Het is een goed systeem, we hoeven ons niet voor alles van het communisme te schamen. Milk bars, en zeker de gebeurtenissen rond Prasowy, zijn een symbool voor de stad en haar ontwikkeling.”

De hernieuwde populariteit van de milk bars lift zeker mee op de hang naar nostalgie en authenticiteit in Polen. „We maken gebruik van die nostalgie om het cultureel erfgoed te bewaren,” zegt Aleksandar CIrlic van Bar Prasowy. Maar los van de trend lijkt het voortbestaan van de milk bar voorlopig veilig gesteld. Ook als je wel een copieuze lunch kunt betalen is een bezoek de moeite waard. Voor de authentieke interieurs en de karikaturale gasten. Maar ook voor de kick van niet weten wat je precies krijgt en een onderdompeling in de lokale geschiedenis op de koop toe.