Het jaar van de extremen

Elk jaaroverzicht is geschiedschrijving met je neus te dicht op de actualiteit gedrukt. Best mogelijk dat het over vijftien jaar zonneklaar is dat niet MH17 en Zwarte Piet de beslissende breuklijnen in het landschap zijn maar, bijvoorbeeld, dat meteorologische cadeautje van een vorstloze winter gevolgd door de langste en heetste zomer ooit gemeten. Pas later is daar iets zinnigs over te zeggen.

Niettemin is er één fenomeen dat al een tijdje gaande was en in 2014 een hoogtepunt bereikte. Nog nooit zijn er zoveel vertrouwde merken failliet gegaan. Halfords, Free Record Shop, Polare, Siebel juweliers, Mexx: allemaal vertrouwde merken die kopje onder gingen. Drie Hema-filialen gingen failliet, net als de Eci Boekenclub, die als webshop doorstartte.

Het verdwijnen van die vertrouwde merken van de gevels van de winkelstraten lijkt me de manifestatie van een onderliggende verschijnsel: het verdwijnen van het solide, veilige midden. De middenklasse verdwijnt gestaag en consumenten vluchten ofwel omlaag, naar de budget- en prijsknallers met Primark als bekendste boegbeeld, ofwel omhoog, naar het domein van exclusieve winkels. De Bijenkorf verkocht filialen buiten de Randstad aan Primark en die in Amsterdam en Den Haag richten zich nu op rijke Russen en Chinezen.

De crisis die zes jaar geleden begon is dit jaar pas goed ingedaald tot het niveau van de straat, waar we de wetten van Thomas Piketty in actie zien: de armen gaan naar de kiloknallers, de rijken naar de delicatessenboetieks. Er tussenin staan de etalages leeg.

Daar komt nog bij dat de markt op alle fronten digitaliseert: webwinkels, e-boeken, digitale journalistiek. Vertrouwde week- en maandbladen zijn dit jaar verdwenen, terwijl het nieuwe platform Blendle zich definitief lijkt te hebben gevestigd.

De beroering op de markt is reusachtig. In alle sectoren zie je al jarenlang een koortsig zoeken naar nieuwe verbanden en vormen, in snel wisselende samenstellingen.

Toch heb ik de indruk dat 2014 het jaar is dat die rusteloosheid wat stabiliseert. Neem de branche waar ik zelf mee te maken heb, het boekenvak. In 2013 hield ik nog een huwelijksrede bij het samengaan van het failliete Selexyz met ramsjwinkel De Slegte. Dit jaar zijn ze alweer geschieden en is de boedel verdeeld. In Den Haag nam Paagman de zaak over, in andere steden keerden de vroegere namen (Kooyker, Donner, Scheltema, enzovoorts) weer terug als kleinschalige zelfstandigen, los van de grote ketens.

Bij de uitgeverijen ging het net zo. Ik bracht dit jaar twee boeken uit. Op het eerste (Achternamiddagen) staat Utrecht op het titelblad, op het tweede (De linkshandigen) Amsterdam. Mijn uitgeverij, De Arbeiderspers, verhuisde een paar jaar terug noodgedwongen van de sjieke Herengracht naar A.W. Bruna in Utrecht, en keert nu terug in de Amsterdamse grachtengordel, waar zij samen met vier andere uitgeverijen zelfstandig verder gaat, los van het mediaconcern WPG.

De financiële crisis en digitale ontwikkelingen hebben het landschap omgeploegd, en 2014 is het jaar waarin de verdorde stronken zijn gekapt te midden van nieuwe, timide uit de grond kruipende spruiten.

De bouwsels die uit al dat chaotische herschikken van de laatste jaren zijn ontstaan hebben nog iets uitgesproken broos. Die boekhandels en uitgeverijen zijn weliswaar zelfstandig, maar zijn in veel gevallen gestut door financiering van vermogende filantropen, die de literatuur als goed doel beschouwen, maar op een gegeven moment wel winst verwachten.

Blendle krijgt miljoenen uit Amerika, en verwacht pas in 2017 winst te maken, maar niemand kan garanderen dat het succes blijvend is. De Bijenkorf hoopt op Russische klanten en schalt de weekaanbieding ijverig in het Russisch door de gangen, maar wie zegt dat ze komen en na de val van roebel nog blijven komen?

Nu de middenmoot langzaam wegspoelt voelen we ons op allebei de uitersten niet heel veilig. In de massa is er de angst voor banenverlies aan immigranten en robots. En de elite moet maar zien of die nieuwe verbanden en de gerichtheid op exclusiviteit wortelschieten, met het risico van een nog diepere val door het verdwenen midden.

Het wantrouwen tussen massa en elite is daarom in 2014 nog feller geworden. Een staatssecretaris wilde een verbod op entertainment bij de publieke omroep. Theaters in de provincies klaagden dat gesubsidieerde toneelgroepen teveel in de Randstad bleven met highbrow-stukken. In de literaire wereld was groeiende irritatie toen de NS Publieksprijs weer naar zo’n proletig voetbalboek ging.

2014 is het jaar van de verdwijnende middenklasse. Niets wijst erop dat die ontwikkeling zal stoppen. Het zal er niet aangenamer op worden.