Column

Een gevaarlijk vacuüm tussen twee gerechtshoven

Vorige week deed het Europese Hof van Justitie in Luxemburg een serie uitspraken. Sommige zaken waren uit het leven gegrepen en voor burgers goed te begrijpen. Die kregen veel aandacht in de pers.

Neem de Deen van 160 kilo die ontslagen was door de kinderopvang waar hij werkte. Volgens het Europese verdrag mag je niet discrimineren op grond van godsdienst, ras, enzovoort. Obesitas komt niet in het rijtje voor. Het Hof oordeelde dat overgewicht in bepaalde gevallen als ‘handicap’ kan worden beschouwd – waartegen werkgevers niet mogen discrimineren.

Ook andere uitspraken uit Luxemburg haalden de media. Zo mogen de Britten geen visumplicht meer opleggen aan burgers van buiten de EU die legaal in een EU-land wonen. Ook moeten lidstaten beter uitleggen waarom ze Hamas op de lijst van terroristische organisaties hebben gezet (het ‘bewijs’ bestond nu vooral uit krantenberichten). Zo niet, dan wordt Hamas binnen drie maanden van de lijst geschrapt.

Het Hof is de barometer van de Unie, zij het met vertraging: de klagende partij moet vaak eerst naar de nationale rechter. In Luxemburg komen steeds meer discriminatiezaken en asielkwesties binnen, en ‘consumentenklachten’ tegen banken. Ook het groeiend aantal sociale zaken weerspiegelt een gestage maatschappelijke verharding. Zo was er laatst een uitspraak over iemand die in Spanje onterecht uit zijn huis was gezet, en lopen er zaken van burgers die claimen dat ze door goedkopere Oost-Europese arbeiders worden gepasseerd. Wanhopige Europeanen bellen het Hof soms huilend op. Daarom is het opmerkelijk dat je over één uitspraak vorige week weinig las: de beslissing dat de Europese Unie niet kan toetreden tot het Europese Hof van de Mensenrechten in Straatsburg.

Dit lijkt misschien alleen een saaie zaak tussen instituties, die mensen niet raakt. Maar dit gaat over iets fundamenteels. Als je EU-lidstaten wilt aanklagen voor schending van de mensenrechten, kun je (alweer: na een nationale procedure) naar Straatsburg. EU-landen zijn lid van dat Hof. Maar je kunt de Unie of EU-instellingen niet voor mensenrechtenschendingen aanklagen: de EU als organisatie is immers geen lid. Het Hof in Luxemburg gaat er echter evenmin over, ook al is het de hoogste rechtbank van de EU.

Hier ligt een gat. In goede tijden niet erg, misschien. Maar nu de samenleving verruwt en gruwelijke conflicten aan Europa’s grenzen worden uitgevochten, wordt het tijd om dit eens te regelen. Hoeveel bescherming hebben bootvluchtelingen die door EU-patrouilles van onze kusten worden geweerd? Of slachtoffers van fouten bij de toepassing van het Europese arrestatiebevel?

De meeste lidstaten willen dit regelen – behalve de Britten, die hun lidmaatschap van het Mensenrechtenhof liever opzeggen. Het Europees verdrag is intussen aangepast zodat de EU kan toetreden; lidstaten verplichten de EU zelfs tot toetreding. Na lang onderhandelen sloot de Europese Commissie in 2013 een akkoord met Straatsburg over de toetreding. Ze stuurde de ontwerptekst naar het Hof in Luxemburg voor een laatste juridische toetsing. Velen dachten: dit is een formaliteit. Maar de uitspraak was verrassend negatief. De rechters gaven verscheidene redenen: miskenning van het karakter van de Unie, een verstoring van de verhouding tussen lidstaten en Europese instellingen.

Ze blijven de toetredingsovereenkomst strijdig vinden met het Europees verdrag. Maar ze zeggen vooral dat als zíj als hoogste EU-rechtbank niet over bepaalde mensenrechtenzaken mogen oordelen, een externe rechtbank zoals die in Straatsburg – waarvan ook Turkije en Rusland lid zijn – dat helemáál niet mag.

Kortom, het gat blijft. Op internet zijn juristen druk bezig de portee te bediscussiëren. Het kan jaren duren voor men hier politiek en juridisch uitkomt. Hopelijk is het eindelijk geregeld voordat er grote ongelukken gebeuren.