Dit waren dé speeches van 2014

Toespraken kunnen tijdperken markeren en benoemen waar we geen woorden voor hadden. Speeches kunnen zelfs mijlpalen in de geschiedenis worden, zoals de I Have a Dream-rede van Martin Luther King dat werd. Dit zijn de beste speeches van afgelopen jaar.

De emotionele toespraak van voormalig minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans voor de VN-veiligheidsraad was één van de beste speeches van 2014. Foto Reuters / Eduardo Munoz

Toespraken kunnen tijdperken markeren, aan het licht brengen wat we eerder niet zagen en benoemen waar we geen woorden voor hadden. Speeches kunnen op zichzelf mijlpalen in de geschiedenis worden, zoals de I Have a Dream-rede van dominee Martin Luther King dat werd.

In dit jaar van nieuwe brandhaarden en de grootste nationale ramp in onze recente geschiedenis lijkt veel voorgoed veranderd. Wat zeggen de toespraken van politici en anderen terugblikkend over 2014? Wat waren de belangrijkste, beste of raarste speeches van het jaar? We vroegen het onze redacteuren en een professionele speechschrijver.

Te beginnen in eigen land. Vicepremier Lodewijk Asscher is meerdere keren genoemd, met twee verschillende toespraken. Speechschrijver Frank van Hoorn vond het optreden van Asscher tijdens de bekendmaking van de Opzij Top 100 Machtige Vrouwen de krachtigste speech in het Nederlandse taalgebied van dit jaar. Een goede opbouw, niet te lang en - ongebruikelijk in Nederland - heel persoonlijk. Van Hoorn:

“Kort is vaak het krachtigst. Sowieso is Asscher een van de betere publieke sprekers. Hij durft persoonlijk te worden, wat in dit tijdsgewricht belangrijk is. Het loont om te laten zien wie je bent en waar je voor staat. We zijn geneigd te denken dat alles feiten moet zijn, cijfers, maar dat is niet zo.”

Bekijk hieronder de speech terug (of klik hier voor de transcriptie).

De robot en de samenleving
De redactie politiek en bestuur nomineerde een andere toespraak van Asscher: die over robotisering (gepubliceerd op 29 september in NRC). De kracht van die speech is niet retorisch, maar ligt meer in de omstandigheden, zegt redactiechef René Moerland.

“Robotisering is een actueel thema, waar je veel over hoort, ziet en leest, maar dat nog nauwelijks is doorgedrongen tot het politieke discours. Het was de eerste keer dat een minister op deze wijze een grote lijn trok tussen deze technologische vooruitgang enerzijds en de gevolgen voor arbeidsmarkt en sociale samenhang anderzijds. Er zitten niet alleen ideeën in voor beleid maar ook voor zijn politieke familie, van de PvdA. Hij benoemt concrete gevaren (middenklasse, lager opgeleiden) maar ook mogelijke voordelen. Daardoor is het een speech geworden waar vaak naar verwezen wordt en nog zal worden.”

Timmermans bij de VN
Dan is er de onvergetelijke toespraak van toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans bij de Verenigde Naties in New York, na de ramp met vlucht MH17. Door bijna elke redactie wel een keer genoemd, maar waarom was het eigenlijk zo’n goede speech? Het antwoord is simpel, zegt René Moerland: omdat ‘ie aankwam.

“Hij raakte mensen, niet alleen mensen die toch al emotioneel betrokken waren, in Nederland, maar ook internationaal. Dat kwam deels door zijn voordracht, maar ook door een retorisch stijlmiddel, want Timmermans verbindt in deze speech steeds een ingezoomd, specifiek en emotioneel geladen beeld met een universeel appèl, hij spreekt de wereld aan (woorden als world, international community, humanity zelfs, in een dramatische drieslag victims, justice, voorafgegaan door het emotionele ‘we owe this to’). Zo wordt iedereen direct aangesproken om zich iets heel concreets voor te stellen bij zijn speech.”

Speechschrijver Frank van Hoorn plaatst er echter ook wat kanttekeningen bij. Ja, Timmermans wist met de toespraak steun en troost te bieden aan een rouwende natie. En hij heeft in de toch wat formele setting van de Veiligheidsraad met een emotioneel appel zijn politieke doelen bereikt. Maar vanuit het speechschrijversperspectief is er een ander belangrijk criterium, waar deze toespraak niet helemaal aan voldeed: feitelijke juistheid. Sommige informatie bleek later niet te kloppen.

“Dat is een smet op het blazoen van deze speech. Geloofwaardigheid is nummer één voor speechschrijvers. Het moet allemaal wel kloppen. Timmermans zegt dat hij die tekst zelf heeft geschreven, maar voor speechschrijvers zijn onjuistheden een doodzonde. Die zou er zijn baan door kunnen verliezen.”

Bekijk de speech hieronder terug.

Van Ojik en het recht om vrij te denken
Philip de Witt Wijnen, redacteur bij de redactie politiek en bestuur, tipte de bijdrage van Bram van Ojik bij de Algemene Politieke Beschouwingen na Prinsjesdag. De GroenLinks-leider verdedigde daarin met een verwijzing naar Salman Rushdie de vrijheid van meningsuiting van Geert Wilders, terwijl Van Ojik het hartgrondig met de man oneens is. “Hij sprak als een staatsman”, vindt De Witt Wijnen.

Groningen beeft
Wubby Luyendijk, NRC-correspondent in Groningen, raadt de toespraak van Lambert de Bont van eerder deze maand aan. Het bestuurslid van de Groninger Bodem Beweging was een van de sprekers na een fakkeloptocht in Groningen tegen het recente gasbesluit van minister Kamp. Luyendijk:

De minister gaat een klein beetje minder gas winnen maar de onveiligheid blijft, schrijft het Staatstoezicht op de Mijnen. Net als de schade die mensen, zeker na de vier keer, soms wanhopig maakt.

Het was een ultrakort verhaal, maar volgens Luyendijk zeer krachtig. En belangrijk, omdat dit komend jaar een belangrijk thema blijft. Lees de speech hieronder terug.

Op naar het buitenland, waar een speech van Poetin over de Krim achteraf gezien veelzeggend bleek en de rede van een oude man over het Britse zorgstelsel grote indruk maakte.

De speech van die Britse man, Harry Leslie Smith, tijdens het congres van de Labour-partij is volgens Frank van Hoorn misschien wel de beste van het afgelopen jaar.

“Deze toespraak had een aantal kenmerken die belangrijk zijn: kort, goed voorbereid en een goede opbouw. Beroemde speeches hebben eigenlijk een basale structuur, beginnend met het verleden, via het heden richting de toekomst. Deze ook. Harry Leslie Smith begint over zijn verleden, zijn zusje dat overleed doordat ze geen toegang had tot medische zorg. Ze kon niet degelijk worden begraven. Dan gaat hij over op hoe de situatie nu is. De National Health Service staat onder druk, omdat de regering wil hervormen. Daarover heeft hij een mooie one-liner: ‘als we niet uitkijken wordt mijn verleden jullie toekomst’. Dat heeft veel losgemaakt in Engeland.”

Poetin en de annexatie van de Krim
De belangrijkste toespraak volgens Rusland-kenner Hubert Smeets is die van president Poetin ter gelegenheid van de hereniging van de Krim met Rusland voor het parlement in het Kremlin. In maart werd het verdrag dat de toetreding van de Krim tot Rusland mogelijk maakt ondertekend ten overstaan van beide kamers van het parlement.

Poetin zei bij die gelegenheid onder meer dat het schiereiland “in de hoofden en harten van mensen” altijd bij Rusland had gehoord. Ook uitte hij felle kritiek richting het Westen, dat Rusland volgens Poetin heeft bedrogen en in Oekraïne “onverantwoordelijk en onprofessioneel” heeft gehandeld.

“Het was een toespraak met een zeer anti-westerse toon. Hij noemde het Westen onbetrouwbaar en bedriegers, achter Ruslands rug om. Hij haalde de internationale acties in Irak en Afghanistan aan. Hij erkende met terugwerkende kracht ook de uitslag van de Oekraïense presidentsverkiezingen van 2004 niet. Hij wees Duitsland erop dat Rusland ook niet in de weg stond toen Oost- en West-Duitsland werden herenigd.”

Geboorte van een oratorisch talent
Er waren ook speeches buiten het kader van de politiek die opvielen. Zoals de zogeheten commencement speech - de traditionele toespraak bij de opening van het academische jaar in de VS - van Casey Gerald. Hij is afgestudeerd aan de Harvard Business School en sprak daar zijn medestudenten toe. Frank van Hoorn zag in hem “de geboorte van geweldig oratorisch talent”.

“Het is een heel Amerikaanse speech, maar tegelijkertijd blijft Gerald net weg van de kitsch. Er zit veel humor in, zelfspot en grappen over Harvard. Hij was de verrassing van het jaar.”

Speeches in de Senaat
Ook in de Verenigde Staten, nu weer in de politiek, was er de speech van Astrid Silva. Ze is illegaal en komt uit Mexico. Onze correspondent in de VS, Guus Valk, kent haar sinds 2012 en was onder de indruk van haar bijdrage over de nieuwe immigratiewetgeving voor de Senaat.

“Haar vader negeerde een uitzettingsbevel, haar familie bouwde vervolgens een leven op in Las Vegas. Astrid vertelde me over het leven als illegaal: school, werk, autorijden, alles is moeilijk als je geen papieren hebt. Ze kon studeren dankzij een eerdere wet die kinderen van illegalen helpt, maar haar ouders hangt uitzetting boven het hoofd. Astrid werd een voorvechter van de rechten van illegale jongeren. Obama’s nieuwe wet zal ook haar ouders de kans op permanent verblijf bieden. Hij noemde Astrid als voorbeeld van een schrijnend geval. De wet is onzeker, omdat het Congres niet wil meewerken. Astrid reisde hierop naar Washington en deed een persoonlijk beroep op de Senaat.”

Speechschrijver Frank van Hoorn is een andere bijdrage in de Senaat bijgebleven; die van de Democratische senator Elizabeth Warren over de macht van banken. Ze haalde onder meer uit naar Citigroup, de bank die grote invloed had op de nieuwe, versoepelde regelgeving voor de Amerikaanse bankensector.

“Dit was een ongelooflijk krachtige speech, waarin niemand wordt gespaard. Ze blijft feitelijk, maar doet ook een heel krachtige oproep om de politieke macht van de banken te breken. Daarvoor grijpt ze terug naar de bankencrisis in 2008. Het is een opmerkelijk sterke toespraak. Zoiets zie je niet vaak. Je kunt wel boos zijn, maar het moet uit de taal komen, niet uit stemverheffing of overdreven mimiek.”

Shirtgate. Ofwel: de modemisser van de ruimte-ingenieur
Een historische komeetlanding dreigde dit jaar bijna te worden overschaduwd door een fout shirt. Ja, echt. Hendrik Spiering, chef van de wetenschapsredactie, herinnert zich de “excuusspeech” van ingenieur Matt Taylor van de European Space Agency. Geen topspeech, wel een memorabele. Taylor veroorzaakte onverhoeds “een enorme rel” door op tv te verschijnen in een shirt vol halfnaakte vrouwen. Hij maakt in onderstaand fragment kort zijn excuses en gaat snel over tot de orde van de dag: de landing van Philae, de verkenner van de Europese ruimtesonde Rosetta, op komeet 67P/Tsjoerjoemov-Gerasimenko. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat een ruimtevaartuig zou landen op een komeet, maar sommige mensen vonden vooral de modeflater van Taylor (die overigens ook een tatoeage van de landing van Philae heeft op zijn been) een historische misser.