Verhuizen onder dwang en verhuizen als keuze

Als Belg in Nederland heb ik enkele weken geleden het inburgeringsexamen afgelegd. Voor een EU-burger hoeft dat niet. Maar ik wilde eens zien wat gevraagd wordt aan mensen die, elders geboren en opgegroeid, hier hun bestaan willen opbouwen. Voor mij waren de vragen (‘Mag je uit het huwelijk scheiden in Nederland? 1. Ja. 2. Neen. 3. Alleen als de man het wil.’) een prettige uitstap in de Nederlands inburgeringsbureaucratie. Ik werd enkel op de vingers getikt omdat ik het had over ‘plat water’ en niet over ‘Spa Blauw’.

Voor de vrouwen, want zij vormden de grote meerderheid, die het examen samen met mij aflegden, was het bittere ernst. Eén van hen zat tussen twee toetsen door nog Nederlandse woordjes te studeren. Ze vertelde me bij de koffieautomaat dat ze nog niet zo lang geleden asiel had gekregen. Ze was wat achterdochtig bij al mijn vragen en wou me niet vertellen waar ze vandaan kwam. „Het verleden is niet belangrijk. Wel mijn toekomst hier”, zei ze. In het Engels trouwens.

Voor ons beiden ligt onze toekomst in een ander land dan dat waar we geboren zijn. Maar de verschillen tussen ons kunnen niet groter zijn. Ik behoor tot die geprivilegieerde financiële, sociale en culturele elite. Zij heeft het duidelijk niet breed. Ik kan morgen, als ik dat wens, terug naar ‘mijn’ land of zomaar naar nog een ander land. Ik heb het juiste paspoort, de mogelijkheden, de kansen. Zij kan niet terug naar haar land, zeker niet op korte termijn. Voor mij was het examen een spel. Voor haar ernst. Ik ben de ‘romantische buitenstaander’ die Arnon Grunberg citeert in zijn inleidend essay van deze bijlage over ontheemden. Zij is diegene van wie hij zegt dat ze het ‘recht heeft zich ontheemd te voelen’.

Nog nooit in de geschiedenis zijn zoveel mensen op een of andere manier ontworteld. Zij worden uit hun land verdreven door oorlog, gaan zelf op zoek naar een betere toekomst, werken als expat ver van huis, vinden het gewoon fijn om elders te wonen, of kunnen door het vele verhuizen zelfs niet meer zeggen wat thuis is. Sommigen blijven ‘ontheemd’, anderen keren na verloop van tijd terug naar hun land of dat van hun ouders.

Over al dit soort mensen – we kennen ze in veel gevallen slechts als cijfers in allerlei statistieken – gaat deze bijlage. En dus ook een beetje over de mensen die daar die dag examen zaten te doen. Mensen die samen met Nederlanders hier hun toekomst willen uitbouwen. En die van dit land een boeiender plaats maken om te leven. Ik maak een diepe buiging voor die vrouw aan de koffieautomaat.