Column

Spontaan kerstbestand

Het was een bijzondere Kerst, 100 jaar geleden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog sloten de Britten en de Duitsers spontaan vrede.

H et zal een korte oorlog worden, meent de Duitse keizer Wilhelm II. Waarschijnlijk voordat de bladeren vallen, maar uiterlijk met Kerstmis zijn de troepen weer thuis, voorspelt hij op een van die zonovergoten dagen van augustus 1914. De herfst valt in met regen, veel regen. De grond aan het Westfront kan het water niet meer opnemen, en dat betekent dat de soldaten met hun voeten in het water staan, vaak doorweekte kleding aanhebben, en wapens buiten werking raken. In de Kerstnacht van 1914 is het tegen het vriespunt aan het Belgische en Noord-Franse front. Door voornamelijk Beierse en Saksische regimenten worden voorzichtig brandende kaarsen op de randen van de borstwering gezet. Hier en daar is volgens Duitse traditie een kerstboom versierd. In verschillende Duitse loopgraven worden kerstliederen gezongen, vervolgens wordt geroepen om een equivalent van de tegenpartij.

Bij de Engelse Rifle Brigade wordt aanvankelijk met wantrouwen gereageerd. „Zijn dit niet dezelfde verraderlijke Duitsers die ons laatst in een vuile hinderlaag hebben gelokt?” vraagt een officier zich af, waarop hij een paar Duitse boompjes omver schiet.

Ook elders wordt getwijfeld. Scherpschutter Ernest Morley schrijft op 29 december 1914 aan zijn ouders dat ze van plan waren de Duitsers ‘drie koorstukken aan te bieden, gevolgd door vijf ronden machinevuur’.

Maar uiteindelijk verstomt het protest. Wat door bemiddeling van het Vaticaan en de Amerikaanse Senaat niet tot stand heeft kunnen komen, ontstaat hier spontaan: een staakt-het-vuren. Niet één, maar talloze, langs het hele Westfront. Geschat wordt dat de helft tot driekwart van alle troepen betrokken is geweest bij dat wat later ‘de kleine vrede in de Grote Oorlog’ is gaan heten.

Voordat Kerst passend gevierd kan worden, moeten eerst de lichamen van omgekomen Duitse en Engelse soldaten uit het niemandsland gehaald en begraven worden, vinden de soldaten van de Rifle Brigade.

We not shoot, you not shoot

Op Eerste Kerstdag worden gezamenlijk de graven gedolven. Samen wordt gebeden en psalm 23 gereciteerd, in zowel het Duits als het Engels. Onder anderen de vijftienjarige Richard Barnett, die had gelogen over zijn leeftijd om in dienst te kunnen gaan, wordt vijf dagen na zijn dood begraven. Taalbarrières spelen geen rol. ‘We not shoot, you not shoot’, luidt een opgetekend Duits verzoek na een voorzichtige kennismaking. Vervolgens worden bescheiden cadeaus – voornamelijk rookwaar – uitgewisseld. De 355.000 gemobiliseerde Engelsen hebben van regeringswege allemaal een zogeheten Princess Mary-blik gekregen, gevuld met een pijp, tabak, sigaretten, plus een foto van de prinses en een kaart van de koning. De Duitse kroonprins was iets zuiniger en stuurde zijn manschappen een pijp.

Een voetbalwedstrijd tussen de Duitsers en de Engelsen – met een met doeken omwikkelde en stro gevulde pet – resulteert in een 3-2 overwinning voor de Duitsers. Sneeuwballengevechten blijven onbeslecht. Wel wordt melding gemaakt van een in een sneeuwbal van Duitse makelij verwerkte steen die het oog van een onfortuinlijke Engelsman trof.

De kerstbestanden van 1914, die behoren tot de opmerkelijkste verschijnselen in de militaire geschiedenis, worden door de legerleiding van de partijen niet gewaardeerd.

Het 107de Saksische regiment weigert na Kerst 1914 te vechten en gaat (kort) in staking. Op diverse plaatsen kunnen soldaten niet meer op de vijand schieten, omdat die nu een gezicht heeft gekregen. De Oostenrijkse soldaat eerste klasse Adolf Hitler, gelegerd bij het Belgische Wijtschate, meldt zijn collega Heinrich Lugauer en verder iedereen die het maar horen wil dat het een absolute schande is, zo’n kerstbestand. Zijn kritiek wordt uitsluitend door zijn superieuren gedeeld. Omdat de Pruisische regimenten fel tegen het officieuze neerleggen van de wapens zijn, wordt hij door zijn kameraden voor ‘Pruis’ uitgemaakt.

Nog eenmaal – Kerstmis 1915 – worden op diverse plaatsen aan het Westfront de wapens neergelegd. Op vriendschappelijke toenadering zonder toestemming van hogerhand staat vanaf nu de straf van executie wegens hoogverraad.

Tijdens Kerst 1916 en 1917 wordt er flink gevochten.