Bij Gazprom profiteren velen mee

Het Russische Gazprom doet vaak zaken via onduidelijke constructies. Topmensen van het bedrijf lijken daar financieel van te profiteren. En dat kan meestal ongestraft.

Foto Bloomberg

Hoe kan het toch, vroeg de Amerikaanse senator Roger Wicker zich deze zomer af, dat directeur Michaïl Lesin van het Russische mediaconcern Gazprom-Media, voor 28 miljoen dollar drie paradijselijke villa’s heeft gekocht in Beverly Hills. Hoe komt hij aan dat geld? De vraag ligt sinds enkele maanden bij de FBI, die kijkt of sprake is van corruptie of witwassen.

Michaïl Lesin kocht in 2011 en 2012 het onroerend goed niet zelf. Dat deden firma’s waarvoor zijn zoon optreedt als directeur. Lesin was tot 2009 minister van communicatie en massamedia onder Vladimir Poetin, en hij was diens adviseur. Lesin bracht het onafhankelijke televisiestation NTV onder de controle van het Kremlin en richtte de Engelstalige propagandazender Russia Today op.

Naast de villa’s in Californië kocht Lesin via een firma op de Britse Maagdeneilanden ook voor 2 miljoen euro een landgoed in Finland, bleek uit onderzoek van de Finse krant Helsingin Sanomat. „Dat een Russische ambtenaar de aanzienlijke middelen kon vergaren, nodig om het bezit in Europa en de Verenigde Staten te verwerven, doet ernstige vragen rijzen”, schreef senator Wicker op 29 juli in een brief aan minister van justitie Eric Holder in Washington.

Eind vorige week maakte Gazprom-Media bekend dat Michaïl Lesin het verzoek heeft ingediend om vanwege „familieomstandigheden” te mogen worden ontheven van zijn taak. Gazprom-Media wordt gecontroleerd door Gazprombank, de financiële tak van Gazprom. Dat is ’s wereld grootste gasconcern, in handen van het Kremlin.

Verhalen over corruptie bij Gazprom zijn talrijk. Deze maand zorgde de Zwitserse justitie voor een primeur door twee Gazprom-topmensen te vervolgen wegens corruptie en witwassen. Het gaat om Bogdan Boedzoeljak en Aleksandr Sjajchoetdinov. Ze zouden smeergeld hebben geïncasseerd in ruil voor opdrachten rond de Jamal-Europe pijpleiding, een gasleiding van Rusland naar Duitsland.

Boedzoeljak zat tot 2008 in de Gazpromtop en is nu directeur van een Gazprom joint-venture in Amsterdam die de Blue Stream Pipeline exploiteert, een gasleiding van Rusland naar Turkije. Aleksandr Sjajchoetdinov is nog steeds als hoge ambtenaar van Gazprom verantwoordelijk voor de pijpleidingen

Kenmerkend voor alle corruptieverhalen is dat openbaarmaking ervan niet zichtbaar leidt tot maatregelen. Neem Boedzoeljak en Sjajchoetdinov. Hun namen duiken vaker op. Bijvoorbeeld in januari dit jaar toen Gazprom een opdracht van 2,2 miljard roebel (49 miljoen euro) voor de bouw van drie compressorstations voor de South Stream pijpleiding (Rusland-Bulgarije) gunde aan het Russisch bedrijf Promgazmash. Dat bedrijf trad op als intermediair. Het werk zelf zou uitgevoerd worden door een ander Russisch bedrijf, Oilgazmash.

De Russische krant Vedomosti ontdekte dat Bogdan Boedzoeljak 12,5 procent van de aandelen bezit van Oilgazmash. De zoon van Aleksandr Sjajchoetdinov controleert eveneens 12,5 procent. Tegen Vedomosti zei Sjajchoetdinov geen belangenconflict te zien. Het bedrijf van zijn zoon had immers slechts een belang van 12,5 procent. Bovendien leverde het bedrijf niet rechtstreeks aan Gazprom, maar via intermediair Promgazmash. Van wie dat is? Promgazmash is eigendom van een Cypriotische brievenbusfirma die op haar beurt gecontroleerd wordt door twee firma’s op de Britse Maagdeneilanden. Daar loopt het spoor dood.

Bij de aanbestedingen van de opdrachten van Gazprom duiken regelmatig tussenpersonen op met vestigingen in exotische oorden. De eigenaar is doorgaans niet te achterhalen.

De Russische krant Novaja Gazeta onderzocht de gunning tussen in 2010 van een contract voor pompstations voor de pijpleidingen Nord Stream (waarvan onder meer Gazprom en het Nederlandse Gasunie eigenaar zijn) en Jamal-Europe. Het bedrijf Iskra-Turbogaz kreeg de opdracht. Dit bedrijf sloot op zijn beurt een contract met een offshore bedrijfje in het Midden-Amerikaanse Belize, en maakte een bemiddelingsfee van 72 miljoen dollar over. Wie dat geld uiteindelijk kreeg, is de vraag. Wel ontdekte Novaja Gazeta onder de eigenaren van Iskra-Turbogaz enkele Gazprom-mannen, onder wie Bogdan Boedzoeljak. Hij was directeur van Iskra-Turbogazn. Voor wie de bemiddelingsfee bestemd was, wilde Boedzoeljak niet zeggen toen de krant om commentaar vroeg.

Wazige firma’s die als tussenpersonen profiteren van transacties van Gazprom duiken ook op bij gascontracten. Daarbij gaat het niet om tientallen maar om honderden miljoenen die hun weg naar onbekenden vinden.

Zo levert Gazprom sinds 2010 gas aan Servië via intermediair Russian-Serbian Trading Corporation (RST). Die verdient een paar cent op elke kuub gas. De aandelen van RST zijn in handen van Gazprom Schweiz (25,05 procent) en het Zwitserse A-Energy Holding (74,95 procent). Wie achter die laatste firma schuilgaat, is nooit bekend gemaakt.

Met gasleveringen aan Bulgarije ging het niet anders. Daar schoof Gazprom een bedrijfje ertussen waarvan de helft van de aandelen in handen was van een onbekende eigenaar op de Britse Maagdeneilanden. Of neem de gaslevering aan Oekraïne. Het bedrijf RosUkrEnergo kocht jarenlang goedkoop gas van Gazprom om het met winst door te verkopen aan het staatsgasbedrijf van Oekraïne. RosUkrEnergo was voor 50 procent van Gazprom en voor 50 procent van onbekende eigenaren. Onder druk van het Amerikaanse ministerie van Justitie onthulde in 2006 de Oostenrijkse Raiffeisen Bank de namen van de onbekende eigenaren, onder wie de Oekraïense oligarch Dimitri Firtash. Hij is in maart dit jaar op verzoek van de VS in Oostenrijk gearresteerd op verdenking van corruptie en witwassen.

Ook het Nederlandse staatsbedrijf Gasunie in Groningen doet zaken met Gazprom. Zo kocht Gasunie zich in 2006 voor 750 miljoen euro in als aandeelhouder van de Nord Stream Pipeline. Maar veruit de grootste deal tussen Gazprom en Gasunie was in 1996. In dat jaar werd een principeakkoord gesloten: twintig jaar lang koopt Gasunie jaarlijks 4 miljard kuub gas van Gazprom. Goed voor pakweg 12 miljard euro. Het is de grootste transactie ooit tussen een Nederlands en Russisch bedrijf.

De commerciële contracten zijn niet openbaar, net zo min als de resultaten van de driejaarlijkse prijsonderhandelingen. Zat in het contract tussen beide gasbedrijven ook een intermediair? „Nee”, antwoordt George Verberg, van 1992 tot 2004 bestuursvoorzitter van Gasunie, „dat ging rechtstreeks.”

Verberg zegt verhalen over corruptie bij Gazprom te kennen. Boedzoeljak kent hij ook. „Paar keer ontmoet, maar nooit rechtstreeks onderhandeld met hem.” Dat Boedzoeljak nu verdacht wordt van corruptie neemt Verberg voor kennisgeving aan. „Er moeten mensen rondlopen die zulke dingen doen, anders komen die verhalen niet in de wereld.”

Onzakelijke aanbiedingen heeft hij in zijn tijd nooit gehad van Gazprom, verzekert Verberg die tegenwoordig onder meer commissaris is bij energiebedrijf Wintershall Nederland.

Maar helemaal vertrouwde Verberg het destijds ook weer niet. Daarom liet hij zijn personeel bij Gasunie, dat contact had met de Russen, regelmatig screenen. „Wij wilden boven water halen wat niet onder water kon blijven. Als prudent zakenman doe je onderzoek als je zulke geruchten over een zakenpartner hoort. Ik schakelde interne auditors in. Die keken onder meer naar de uitgavenpatronen van de mensen die met Gaprom spraken. Het heeft niets opgeleverd.”