Zelfs bondgenoten bang voor Poetin

De roebelcrisis bedreigt ook Wit-Rusland en Kazachstan. Beide landen zoeken nu toenadering tot Oekraïne.

Euro-Aziatische Unie: economische alternatief van Kremlin

President Aleksandr Loekasjenko van Wit-Rusland onderdrukt de oppositie in eigen land met een grote mond. Collega Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan doet dat met zachte stem. Ze kunnen zich qua repressie meten met Vladimir Poetin in Rusland. Maar door de roebelcrisis distantiëren de twee presidenten zich nu van hun collega in het Kremlin en zoeken ze demonstratief contact met Petro Porosjenko van Oekraïne.

Gisteren vloog Loekasjenko naar Kiev. Hij sprak met Porosjenko niet alleen over een bestand in de Donbas maar ook over de economie. Vandaag was Nazarbajev in Oekraïne voor een gesprek met Porosjenko. Hun agenda was identiek: politiek en handel.

Het motief voor deze visites aan de Oekraïense president is gebrek aan vertrouwen in de Russische leiding. Loekasjenko en Nazarbajev willen niet dat hun landen economisch mee gesleurd worden door de assertieve buitenlandse politiek van Poetin.

Loekasjenko heeft ook al concrete maatregelen genomen om dit te voorkomen. Vorige week donderdag heeft de president zijn regering opdracht gegeven om de handel met Rusland voortaan alleen nog in euro’s en dollars af te rekenen, de valuta waarin Minsk zijn Russische aardgas en olie moet betalen. Nazarbajev decreteerde die donderdag dat Kazachstan nu de relaties tussen Rusland en het Westen beter in de gaten houdt.

Hun angst voor besmetting door de Russische roebel is niet ongefundeerd. De economische verwevenheid met Rusland is groot. Meer dan de helft van de import in Wit-Rusland komt uit Rusland. In Kazachstan is dat circa 40 procent. Beide landen hebben een negatieve handelsbalans met Rusland. Als de roebel verder wegzakt, wordt die verhouding alleen maar slechter, vrezen de regeringen in Minsk en Astana. Dat komt slecht uit nu beide landen profiteren van de westerse sancties tegen het Kremlin en de Russische contrasancties tegen Europa. Een deel van de goederen die bij wijze van represaille door Poetin zijn verboden – als zuivel en vis – komt via Kazachstan en Wit-Rusland ‘omgekat’ toch op de Russische markt.

Het blijft niet bij deze vrees. De openingen die Loekasjenko en Nazarbajev bij Porosjenko zoeken, zijn ook een signaal voor de Euro-Aziatische Economische Unie die onder auspiciën van Rusland is opgezet en de tegenhanger van de Europese Unie moet worden. De unie heeft nu drie leden: Rusland, Wit-Rusland en Kazachstan. In de unie, die per 1 januari met veel fanfare van start gaat, moet de roebel het dominante betaalmiddel worden.

Kirgizië haakt even af

Door de roebelcrisis ziet de toekomst van de unie er ineens minder rooskleurig uit. Na de pro-Europese omwenteling in Oekraïne (45 miljoen inwoners) viel de in potentie tweede markt van de unie dit jaar al buiten de boot. De associatieverdragen die, na Oekraïne, ook Georgië en Moldavië met de EU sloten, waren de volgende slag. Nieuwe leden dienen zich amper aan. Aleen Armenië heeft zich voor de unie gemeld. Maar Kirgizië stelde het besluit tot toetreding afgelopen weekeinde juist uit. Het principeakkoord met Kirgizië, met Tadzjikistan de allerarmste satellietstaat van Rusland, zou morgen worden getekend. De tijd is niet rijp, aldus Bisjkek dat budgettair draait op het geld dat Kirgizische gastarbeiders in Rusland naar huis sturen.

Het gaat Loekasjenko en Nazarbajev trouwens niet alleen om handel. Ze hebben ook politieke redenen om nu huiverig te zijn voor te nauwe banden met Rusland.

Politieke angst

Loekasjenko, de ‘laatste dictator van Europa’, laveert als sinds hij in 1994 aan de macht kwam behendig tussen West en Oost. In Moskou eist hij kortingen op aardgas en andere grondstoffen. Zo niet, dan dreigt hij openingen naar Europa te zoeken. Kritiek op zijn mensenrechtenbeleid vanuit Brussel pareert Loekasjenko met de dreiging dat hij dan dekking zoekt bij Poetin. Die dubbel gesmeerde boterham, is zijn levenslijn.

Nazarbajev heeft nog meer ervaring dan Loekasjenko. Hij leidt het land al een kwart eeuw – vanaf zomer 1989 – en is permanent op zijn hoede. Met name voor de informele maar nooit verstomde Russische aanspraken op het noorden waar de etnische Russen (een kwart van de bevolking) wonen en de raketlanceerbasis bij Baikonoer. Nazarbajev heeft afgelopen zomer goed gehoord hoe Poetin op het jaarlijkse jeugdkamp bij de Russische stad Tver hem het graf in prees. Kazachstan bestaat als land alleen omdat de geniale Nazarbajev bestaat, zei Poetin tegen zijn gehoor. Zonder hem is het niets. Kremlin zit op het vinkentouw.

Nazarbajev diende hem vorige week van repliek. Aan de vooravond van de feestdag ter ere van het middeleeuwse kanaat in Kazachstan riep Nazarbajev de Kazachen op hun onafhankelijkheid „tot de laatste druppel bloed” te verdedigen. Ten overstaan van premier Dmitri Medvedev benoemde hij bovendien de „drie kwaden” van de moderne tijd: “separatisme, extremisme en terrorisme”. Tegelijkertijd werd elders in de hoofdstad Astana een Russisch-Kazachstaanse activist veroordeeld tot vijf jaar celstraf wegens deelname aan pro-Russische en gewapende milities. En dat niet eens in Kazachstan maar in de Donbas.

Vandaag besprak Nazarbajev dit ‘kwaad’ met Porosjenko. Gisteren was Loekasjenko in Kiev. De bondgenoten van Poetin gaan allengs meer hun eigen weg. Uit eigenbelang.