Mijn woord van 2014: scheurpapier

ILLUSTRATIE OLIVIA ETTEMA

Ieder jaar leer ik er woorden bij, oude en nieuwe. Het interessantste woord dat ik dit jaar heb geleerd is scheurpapier. Scheurpapier is een oud, bijna vergeten woord. Het gaat om bedrukt of beschreven papier dat verscheurd mocht worden omdat men er geen waarde meer in zag, vandaar de naam.

Heel lang is scheurpapier gebruikt als verpakkingsmateriaal. Apothekers, kruideniers en drogisten vouwden er puntzakken van, maar ook kaas werd lang in scheurpapier verpakt. Scheurpapier werd meestal per pond verkocht, vandaar dat men het ook pondpapier noemde. Beide woorden duiken in het begin van de 18de eeuw op.

Misdrukken van boeken werden vaak als scheurpapier gebruikt. In kranten vinden we advertenties waarin „pakketten groot en klein scheurpapier” worden aangeboden. Dan wel „bedrukt of wit scheurpapier”.

Maar het bleef zeker niet bij misdrukken. In 1799 werd de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) opgeheven. Van de VOC is een archief bewaard gebleven, dat – om precies te zijn – 1.277 meter papier telt. Toch is dat slechts een fractie van het oorspronkelijke archief, want bij de opheffing werden duizenden meters archief als scheurpapier verkocht.

Bij boekenveilingen kon je vroeger kavels met scheurpapier kopen – boeken waar geen vraag meer naar was. Vincent van Gogh kocht weleens boeken bij een veilinghuis in Den Haag en verbaasde zich hierover. In 1883 schreef hij aan zijn broer Theo: „Veel wat groote waarde heeft daar wordt heden ten dage geen acht op geslagen en uit de hoogte op neergezien als ballast, vuilnis of scheurpapier.”

De kaasboer had vroeger vaak oude boeken achter de toonbank staan. Als de kaas was afgewogen pakte hij een boek, ratste er een bladzijde uit en verpakte er de kaas in. Er zijn verschillende verhalen bekend van letterlievende klanten die dit net op tijd weten te voorkomen. Zo lezen we in Baas Klaas, een boekje uit 1885, over een Amsterdamse hoefsmid die van een kaasboer in de Jordaan een 17de-eeuwse Franse prekenbundel koopt, in leer gebonden, volledig intact. De hoefsmid betaalt er vijf stuivers voor, wat te veel is, want de kaasboer heeft het gewicht van de band niet van de prijs afgetrokken. Dat was toen wel de gewoonte, want een band kon niet als scheurpapier worden gebruikt.

Bij dit verhaal staat overigens een fraaie afbeelding, die ik op Twitter (@ewoudsanders) heb gezet, samen met een afbeelding van een vergelijkbare scène uit de sprookjes van Andersen (student redt mooie dichtbundel). Ik wist niet dat honderdduizenden boeken op deze manier zijn vernietigd; daarom is scheurpapier voor mij hét woord van 2014.

Wat betreft de verkoop van archivalia als scheurpapier: pas aan het eind van de 19de eeuw kwam daar verandering in. In 1894 zei de beroemde historicus Robert Fruin in zijn afscheidsrede: „Hetgeen in de dagen van koning Willem I en Willem II nog meermalen voorkwam, dat regenten de schriftelijke gedenkstukken van een roemrijk (...) verleden verkochten voor scheurpapier, om met de enkele guldens, die zij er van maakten, zich een of ander meubelstuk voor hun vergaderzaal aan te schaffen, of zelfs maar om ruimte te bekomen op het raadhuis, zoo iets zou tegenwoordig niet meer kunnen gebeuren.”