Zelden straf voor corrupte bestuurders

Telkens als ik de Telfort tv-reclames zie over ‘ex-miljonair’ Hans, die het modale leven herontdekt, komen de gouden jaren ’90 bij me boven. Stijgende koersen, internethype, bonus- en lease-autofeest, het kon niet op. Wie geen ondernemer of belegger was of het snel werd, was een loser. De schertsmiljonair met zijn creditcard tv-gezinnetje als tijdsbeeld is onweerstaanbaar. Ook veel media deinden toen mee op de golven van het geld en hieven deze types op het schild. Nina Brink was ook een mediafenomeen.

Tegenwoordig vullen we de krant met de ene integriteitskwestie na het andere corruptieschandaal. Zou dat ook tijdgeest zijn? Er is immers een crisis gaande. Na Lehman Brothers is de stemming grimmig geworden. Hoge schikkingen, per definitie buiten de rechter om, roepen nu weerzin op en verdenkingen van klassejustitie. Het Openbaar Ministerie pakt de bestuurders nu vaker en harder aan, zo lijkt het wel. Toen adoratie, nu verguizing.

Verrassend vaak lijken de verdachten op de naïeve ‘Wie had dàt gedacht’ tv-miljonair van Telfort, die ‘alweer aan het opkrabbelen is’. We zien hem in verbitterde vorm terug in de gevallen wethouders Van Rey en Eitjes, de huisvester & Maserati-man Möllekamp en natuurlijk gedeputeerde Hooimaijers. Allemaal opgegroeid op de soundtrack van het onroerend goed. Maar nu aan lager wal, ook omdat de wind draaide, en de blikrichting.

Deze maand kwam het nieuwe jaarbericht van Transparency International uit. In 1993 opgericht door een ex-Wereldbankfunctionaris die toen al bezwaar had tegen de heersende wind. Hij werd intern gecorrigeerd omdat hij omkoping niet als ‘nuttig, want smeerolie’ wenste te zien, maar als negatief en dus bederf. Ook corruptie is een kwestie van sociale definitie, net als veel criminaliteit. Perceptie en tijdgeest spelen een rol. Daarom heet het TI jaaroverzicht dan ook Corruption Perception Index. Er bestaat ook een morele conjunctuur – wat we nu als corrupt zien, kan eerder best integer gevonden zijn. Corruptie is een kwestie van kijken.

Hoe dan ook, Nederland staat op een trotse achtste plaats. Denemarken is nummer één. De ruïnestaat Somalië is hekkesluiter op 174. TI is redelijk tevreden over Nederland, dat 83 uit 100 punten scoort. Het gaat hier wel duidelijk mis met omkoping in het buitenland (Trafigura, Imtech, SBM, Ballast Nedam, Royal Boskalis), fraude (Liborrente, bouwsector, accountancy, faillissementen, wetenschap) falende bescherming van klokkenluiders (NZA: Gottlieb), misbruik van bevoegdheden (wethouders, gedeputeerden), onethisch lobbyen (tabaksindustrie, banken) en draaideurfuncties (politici die te snel overstappen naar de commercie: Eurlings, Zalm, Verhagen, De Jager). Althans volgens TI.

Het echte zwakke punt in Nederland zit in het „voorkomen dat ambtenaren en politici misbruik maken van hun ambt voor privébelangen”. Vrij Nederland maakte vorig jaar onder de kop ‘Sjoemelen in de polder’ een mooie inventarisatie. Het blad kwam tot 216 affaires in 30 jaar bij lokale overheden, variërend van stiekem porno kijken op het werk tot verduistering, met twee jaar cel tot gevolg. Met de maatstaf ‘ging de politie/Fiod op onderzoek’ ziet het er minder ernstig uit. De meeste zware affaires kwamen voor bij de VVD, namelijk tien, gevolgd door de PVV met negen. PvdA en CDA scoren jaarlijks ieder zo’n vijf zwaardere integriteitskwesties. De trend is wel dat de affaires ernstiger en talrijker worden. De VVD placht zo’n 3 tot 4 kwesties per jaar te hebben; dat nam toe tot een stuk of 8. Daarbij zijn huiszoekingen, invallen en telefoontaps geen uitzondering meer.

Vervolgd en gestraft wordt er weinig. De sanctie zit in verlies van baan en reputatie. Tussen 2008 en 2011 werden volgens RTL Nieuws 200 agenten ontslagen wegens corruptie. Bij tien overheidinstellingen telde RTL in 2010 934 integriteitsschendingen. Daarvan waren 411 ernstig – en daarvan werd van 36 aangifte gedaan. De kans op een strafblad voor een corrupte bestuurder is hier dus klein. Een land dat op 8 staat kan stiekem nog best corrupt zijn.