Spijt van mijn geduld

Als eurocommissaris ontpopte Neelie Kroes zich al als de ‘rockster’ van start-ups. ‘Je hoort altijd: in Silicon Valley is alles beter. Ik ben dat spuugzat.’

Neelie Kroes: „Ik heb nog nooit op zoveel plaatsen koffie gedronken.”

Een oude, groezelige baksteen – het is het meest opmerkelijke object in de Brusselse werkkamer van Neelie Kroes. Hij ligt pontificaal op een verder lege vergadertafel, en er staan twee letters in gebeiteld: een N en een O. „Ik vond hem in 2005 toen ik de hond uitliet in de duinen van Wassenaar”, zegt Kroes (72). „Het was vlak voor het Nederlandse referendum over de Europese grondwet. Toen ik die twee letters zag, dacht ik: dat wordt de uitslag. NO.” Nu staat het ding bij Kroes op tafel, als waarschuwing én als aansporing. Europa, zo merkt ze, moet steeds weer worden uitgelegd.

Mei

Het is woensdag 14 mei 2014 en er zijn grote veranderingen op komst. Het tijdperk van José Manuel Barroso, dat Kroes van begin tot eind heeft meegemaakt, loopt ten einde. Binnen enkele maanden zal een nieuwe commissie aantreden, en binnen enkele weken zijn er verkiezingen voor het Europees Parlement. Eurocommissaris Kroes staat extra onder druk om haar telecomplannen erdoor te krijgen, voordat al die machtswisselingen roet in het eten gooien. „Ik heb nog nooit op zoveel plaatsen koffie gedronken”, zegt ze tijdens een gesprek in het Berlaymont-gebouw, het kloppende hart van de Commissie.

Haar in 2013 gelanceerde telecomplan, de grootste hervorming van de digitale sector ooit, stuit op verzet. Volgens Kroes kan de kwakkelende telecommarkt alleen weer gezond worden gemaakt door nationale barrières te slechten en er één, grensoverschrijdend geheel van te maken. Maar lidstaten hechten aan hun nationale kampioenen, hoe slecht die ook presteren ten opzichte van hun veel grotere Amerikaanse en Chinese concurrenten.

Telecom is Kroes overkomen. In 2009, wanneer ze er al vijf jaar heeft opzitten in Brussel (op mededinging), moet ze eigenlijk weg. Maar op de valreep mag ze van de Nederlandse regering blijven. Door het Nederlandse getreuzel zijn de beste portefeuilles dan wel al vergeven. Barroso heeft er vier over. Kroes kiest ‘digitale agenda’. „Op straat – ik doe zelf mijn boodschappen – werd ik gefeliciteerd met mijn tweede termijn”, zegt ze. „Maar daarop volgde meestal meteen medelijden. Na mededinging gold dit als degradatie, als een armetierige portefeuille. Ik zei: het kon wel eens heel belangrijk worden.”

Ze begint met een valse start: tijdens de voor elke eurocommissaris verplichte hoorzitting in het Europees Parlement gaat Kroes begin 2010 onderuit. Inhoudelijk te zwak, luidt het oordeel. Of is het haar politieke kleur? Christen-democraten en sociaal-democraten maken de dienst uit in het Europarlement. Als liberaal ben je dan al snel de klos. Hoe dan ook: Kroes moet op herexamen, slaagt alsnog en gaat meteen los. In 2011 bedingt ze maar liefst 9 miljard euro voor versnelde investeringen in breedbandinternet. Twee jaar later ligt haar telecomplan op tafel.

De energieke Kroes, die tijdens persconferenties, op haar weblog of op Twitter altijd goed is voor pittige uitspraken, wekt enthousiasme. Haar medewerkers gaan voor haar door het vuur. „Ik denk oprecht dat ik hierna voor niemand anders kan werken”, zegt woordvoerder Ryan Heath. „Dat kan alleen maar uitmonden in teleurstelling.”

Maar met haar weinig omfloerste stijl wekt ze ook ergernis. Wanneer regeringsleiders besluiten dat de EU-begroting in zijn geheel omlaag moet, kijken ze al snel naar de 9 miljard euro van Kroes. Met één pennenstreek gaan daar in februari 2013 8 miljard van af. „Een strategische fout”, zegt Kroes. „Ze zeiden dat bedrijven zelf maar moeten investeren in breedband, maar dat is het oude denken. Bedrijven gaan dat namelijk niet doen.”

Nu rest haar nog één missie: ervoor zorgen dat het telecomplan niet ook sneuvelt. Over de toekomst na de Commissie denkt ze nog helemaal niet na. Ze gaat in ieder geval niet achter de geraniums zitten. „Nee, nee, nee! Geen geraniums. Die gaan onder mijn handen dood.”

Juli

Aan het einde van weer een lange werkdag ontspant Kroes met een glaasje witte wijn in haar werkkamer. De eurocommissaris baalt een beetje. De Europese verkiezingen zijn gehouden en intussen is het duidelijk geworden dat de Luxemburgse oud-premier Jean-Claude Juncker de opvolger van Barroso wordt. De bewoners van het Berlaymont maken zich op voor de machtswisseling. Le roi est mort, vive le roi. Dat vat de sfeer goed samen.

Maar wat Kroes betreft gaat het allemaal te snel. „Je ziet dat topambtenaren binnen de Commissie bezig zijn met het uitdoen van de lichten, ze concentreren zich volledig op het nieuwe team”, zegt Kroes. „Ik weet ook wel dat ik niet nu nog met nieuwe wetsvoorstellen moet komen, maar verder hebben we nog minstens vier maanden te gaan, inclusief de vakantie. Mijn salaris loopt tot 1 november en het valt niet uit te leggen dat we er nu al mee ophouden. In mijn kabinet doet gelukkig niemand dat. Ik ben nog lang niet morte, hoor.” Ze tikt met haar nagels op de glazen vergadertafel.

Het is woensdag 9 juli 2014 en Kroes heeft nog steeds goede hoop voor haar telecomplan. Dat is zelfs wat groter geworden, dankzij Matteo Renzi. Enkele dagen geleden heeft ze de nieuwe Italiaanse premier voor het eerst ontmoet tijdens een congres in Venetië waar ze gesproken hebben over de digitale toekomst van Europa. „Hij is jong en groot geworden met digitale ontwikkelingen. Je hoeft hem niet uit te leggen hoe hij bij wijze van spreken zijn e-mail moet openen. Hij is ontzettend energiek.” En Italië is op dat moment (roulerend) EU-voorzitter – het mag zes maanden zijn stempel op de agenda drukken. Zo’n land hou je graag te vriend.

In tijden dat iedereen praat over bezuinigingen en de bestrijding van werkloosheid, promoot Kroes de telecommarkt als banenmotor van de 21ste eeuw. Ze ontpopt zich als de ‘rockster’ van Europese start-ups en trekt aandacht met haar tirades tegen Brusselse politici die de innovatieve taxidienst Uber met boetes buiten de deur proberen te houden, om bestaande taxibedrijven te beschermen. „Menen jullie dit nou? Wat voor een rechtssysteem is dit?” Brussel dreigt in technologisch opzicht in de Middeleeuwen te blijven hangen, foetert ze.

Ze laat een door Renzi volgeklad A4-tje zien, wat ze voor al haar medewerkers heeft laten kopiëren. Het is een door hemzelf in elkaar geknutseld schema, met pijlen en uitroeptekens, van wat de EU moet doen om de achterstand op telecomgebied weer goed te maken. Centraal in Renzi’s ‘mindmap’ staan de extra banen die een grotere telecommarkt zou opleveren. „We are very very lucky guys, we have an opportunity”, heeft de Italiaanse premier opgeschreven. Kroes: „En hij schrijft mijn naam goed, dat vind ik ook al heel wat.”

De tijd is aan haar zijde, denkt Kroes die julidag. Officieel mag Juncker op 1 november beginnen, maar het zou zomaar 1 december kunnen worden. De verplichte hoorzittingen van kandidaat-commissarissen kunnen voor vertraging gaan zorgen. „Dat valt altijd een beetje tegen”, zegt Kroes met de nodige zelfspot. Juncker komt op dat moment ook nog flink wat vrouwen tekort in zijn team. Het Europarlement eist dat het er niet minder worden dan de negen van Barroso’s commissie. Kroes is het daar grondig mee eens. Samen met „de meiden in het college” staat ze op het punt om de Twitter-campagne ‘Tien of méér’ te lanceren.

Heeft Juncker zelf al interesse getoond in haar telecomplan? „Hij is, om het wat mild te zeggen, niet erg digitaal onderlegd”, zegt Kroes. „Telecom is niet alleen maar leuk om spelletjes te spelen, het kan levensreddend zijn. De vergrijzing komt op ons af. Daar moet je digitaal op inspringen.” Ze constateert wel tevreden dat verschillende potentiële commissie-kandidaten belangstelling hebben getoond voor haar portefeuille. „Ze komen langs, stellen vragen. Daaraan kun je toch wel zien dat het niet meer zo’n ondergeschoven kindje is.”

November

Drie weken is Kroes nu eurocommissaris af. De veronderstelling dat het dan wel gemakkelijker zal zijn om een afspraak te maken, wordt al snel gelogenstraft. Burger of niet, de agenda van Kroes zit propvol. Op maandag 24 november is nog een gaatje. Als we aan de cappuccino zitten in een hip café aan de Grote Zavel in Brussel legt Kroes, intussen 73, uit wat er aan de hand is: ze is al volop in de weer met een volgende baan. „Ja, je kunt denk ik wel zeggen dat ik workaholic ben.”

Kroes vertelt dat ze ‘speciaal afgezant’ wordt van de Nederlandse regering en de gemeente Amsterdam. De opdracht: Nederland, en Amsterdam in het bijzonder, de komende jaren veranderen in het Europese Silicon Valley. „Ik moet innovatieve start-ups van de grond helpen komen”, zegt ze. Het project krijgt „een superlocatie in Amsterdam”, op het voormalige Marineterrein, naast het Scheepvaartmuseum. Haar kabinetschef in de Commissie, Constantijn van Oranje, en zijzelf zitten straks in het bestuur van ‘Startup-Delta’. De dagelijkse leiding zal worden gedaan door Sigrid Johannisse, die adviseur van Kroes in Brussel was.

Kroes is blij dat ze kan blijven werken met mensen die ze kent en vertrouwt. Maar toch steekt het ook dat van haar oude Brusselse kabinet vrijwel niemand de overstap naar de nieuwe Commissie heeft kunnen maken. Dat geldt niet alleen voor haar team: Juncker heeft bijna alle mensen van ‘Barroso’ eruit gewerkt, vooral het communicatieteam is compleet vernieuwd. Een frisse start volgens de een, een genadeloze paleisrevolutie volgens de ander. „Bijna niemand heeft het overleefd”, zegt Kroes. „En dat vind ik dom. De deskundigheid van die mensen ben je kwijt, die bouw je niet zomaar weer op.”

Overleeft haar telecomplan? Ondanks soms wat moeizame hoorzittingen (één kandidaat sneuvelt zelfs) treedt Junckers team zoals gepland op 1 november aan. Tijdens een afscheidsfeestje wordt Kroes toegesproken door landgenoot Frans Timmermans, die als rechterhand van Juncker en als supercommissaris ‘betere regelgeving’ gaat onderzoeken welke lopende wetsvoorstellen moeten worden behouden, aangepast of beëindigd. „We gaan alles toppen”, grapt hij met een brede smile. Kroes is optimistisch: de nieuwe commissie lijkt zwaar in te zetten op de vervolmaking van de interne markt voor telecom en internet. „Maar ik ben pas enthousiast als iemand levert.”

Achteraf heeft ze vooral spijt van het met telecombedrijven getoonde geduld. „Ik ben een liberaal en een liberaal gaat pas reguleren als de markt het niet zelf doet”, zegt ze. „Aanvankelijk heb ik alles geprobeerd om partijen aan tafel te krijgen, maar in die eerste fase ben ik met mijn kop tegen de muur gelopen. Eigenlijk had ik te veel vertrouwen in de markt.”

Haar geloof in Europa is na tien jaar onaangetast. Ja, Brussel kan erg „risk avoiding” zijn en bureaucratisch. „Maar we moeten niet zoveel mopperen. Ik ben trots op Europa. Er is hier zoveel talent, er zijn hier zoveel kansen. We zijn, anders dan de Amerikanen, te bescheiden. Je hoort altijd: in Silicon Valley is alles beter. Ik ben dat spuugzat, ik ben daar vaak genoeg geweest om te weten hoe het echt zit. Er zijn in Silicon Valley ook heel veel ondernemers mislukt.”