Wolf zou de Veluwe kunnen veranderen

Er zijn nog geen wolven in Nederland, maar ze staan aan de grens. Wat gaat er gebeuren?

Een wolf aan de maaltijd in het Tiergehege Bayerischer Wald, Duitsland Foto Hugh Jansman

How wolves change rivers: zo heet een spectaculair natuurfilmpje op internet. In vier minuten zien we hoe de komst van wolven in het Amerikaanse Yellowstone National Park het hele ecosysteem aan het schuiven bracht. Sinds hun herintroductie in 1995, na zeventig jaar afwezigheid, jagen wolven daar weer op herten. Dat heeft niet geleid tot minder herten. Maar de herten zijn zich wel anders gaan gedragen. Ze mijden de open, vlakke rivierdalen en verschuilen zich in de hellingbossen. Daardoor keren bomen en struiken terug in de dalen, en daarmee zangvogels, kleine zoogdieren en bevers. Die laatste creëren op hun beurt, met dammen en poelen, weer nieuw leefgebied voor otters, watervogels en amfibieën. Zelfs de rivier is veranderd: de waterstroom is rustiger, er is minder erosie.

En, wat gaat er in Nederland gebeuren, als zich wolven op de Veluwe vestigen? Dat is een vraag die ecologen bezighoudt, nu de wolf aan onze grens staat. Er leven enkele roedels (wolvenfamilies met jongen) op de Lüneburger Heide, onder Hamburg, circa 200 kilometer van de Nederlandse grens. Rond 2000 deden de eerste roedels hun intree in de Duitse regio Lausitz, grenzend aan Polen. Sindsdien verspreidden ze zich westwaarts met zo’n 50 kilometer per jaar. Zwervende eenlingen kunnen met gemak 100 kilometer op een dag afleggen, op zoek naar voedsel of een partner om een roedel mee te beginnen.

‘Bijzonder spannend’

In Nederland hebben we nog geen toppredatoren, roofdieren die aan de top van de voedselpiramide staan. Zelfs vos, das en marter kunnen in de wilde natuur nog ten prooi vallen aan bijvoorbeeld wolven en beren. Dus vindt Hugh Jansman van Alterra Wageningen UR de komst van de wolf „bijzonder spannend”. Jansman schreef mee aan een Alterra-rapport over wolvenecologie en hield zich bezig met de dode ‘wolf van Luttelgeest’, die begin juli 2013 in de Noordoostpolder werd gevonden (waar hij vermoedelijk was neergelegd).

„Drastische effecten zoals in Yellowstone hoeven we hier voorlopig niet te verwachten”, stelt Jansman meteen, „simpelweg omdat er hier wordt gejaagd.” In Europese landen met wolven, zoals Zweden en Duitsland, doden jagers tientallen keren méér hoefdieren dan wolven dat doen. „Maar ook hier zullen de prooidieren de open vlakten gaan mijden en meer tijd besteden aan opletten. Dat kan ertoe leiden dat ze minder jongen krijgen.”

De Duitse wolven eten vooral ree (52 procent), edelhert (25 procent) en wild zwijn (16 procent). Op afstand volgen hazen en konijnen (3 procent) en vogels en kleine zoogdieren (elk minder dan een procent). Slechts 0,8 procent van het dieet bestaat uit landbouwhuisdieren, vooral schapen. Alles bij elkaar gaat het om behoorlijke aantallen prooidieren: in de regio Lausitz doodt één roedel (van gemiddeld acht volwassen wolven en vier jongen) jaarlijks zo’n 400 reeën, 54 edelherten en 100 wilde zwijnen.

Invloed populatie

Toch hebben de wolven in Duitsland nog geen aantoonbaar effect gehad op de aantallen hoefdieren. Wolven doden vooral zieke en oude dieren, legt Jansman uit. De overblijvende, gezonde herten en zwijnen brengen in een uitgedunde populatie wellicht meer jongen groot dan anders het geval was geweest. Dan is het netto-effect van de wolf nul. Soms, bijvoorbeeld in strenge winters, kunnen roofdieren het aantal prooidieren wel terugbrengen.

Op de Veluwe ligt dat anders. Daar leven ’s zomers grofweg 12.000 hoefdieren, waaronder gemiddeld 2.000 edelherten, 4.000 reeën en 3.000 wilde zwijnen. De aantallen fluctueren enorm, onder meer door de wisselende hoeveelheid voedsel. Jaarlijks schieten jagers enkele duizenden herten en zwijnen om te voorkomen dat de populaties te groot worden. Jansman: „Dan hebben wolven een marginaal effect.” Behalve op moeflons, misschien: wilde schapen die een eeuw geleden op de Veluwe zijn geïntroduceerd. „In hun natuurlijke leefgebied vluchten moeflons bergkliffen op om roofdieren te ontwijken. Op de Veluwe zijn ze relatief weerloos.”

Al met al durft Jansman niet te zeggen wat er op de Veluwe zal gebeuren. De dichtheden aan hoefdieren, wegen en mensen zijn hier veel hoger dan in Duitsland. En op veel plekken staan hekken. Dat is extra spannend: er zijn gevallen bekend van wolven die herten vingen door die in de hekken te drijven. „Het blijft afwachten. Ik ben razend benieuwd.”