Rijden op goed geluk

Een journalist die zonder opdracht op pad werd gestuurd. Alex Tizon maakte het mee na 9/11. De VS gezien door de ogen van een serveerster en een man die zich voorstelt als ‘Just Joe’.

foto Hollandse hoogte

Het zijn de eerste uren na de aanslagen. Alex Tizon is op de redactie van The Seattle Times en ziet op televisie hoe twee vliegtuigen de Twin Towers in New York doorboren. Direct valt het besluit dat iemand naar New York moet – een uitzonderlijke beslissing voor een lokale krant als The Seattle Times. Tizon moet kijken hoe het land erbij ligt. „Dat is hoe uitgewerkt het idee op dat moment was: totaal geen idee.”

Hij ziet bezwaren, er is onduidelijkheid of het land in staat van oorlog verkeert. Toch gaat hij. En na dertien jaar weet Tizon het nog altijd zeker: voorbereiding van een journalistieke opdracht is niet alles. In 1997 won hij als onderzoeksjournalist een Pulitzer Prize en in 2001 werd hij als verslaggever onvoorbereid op pad gestuurd om de staat van het land te beschrijven na de aanslagen van 11 september. Tizon is al meer dan twintig jaar journalist, maar vertelt nog steeds met geestdrift over zijn werk. En dan met name over zijn serie Crossing America, de verslagen in de nasleep van 11 september. Tizon lijkt zelf nog altijd verbaasd over wat hij beleefde in die turbulente weken na de aanslagen. De verhalen brengen hem jaren later nog op onverwachte plekken, waaronder Amsterdam. Hij was in Nederland om te vertellen over zijn werk.

De laatste huurauto

De eindredactie geeft Tizon geen richtlijnen mee, enkel de boodschap dat hij naar New York moet, samen met fotograaf Alan Berner. Het luchtruim boven Amerika is afgesloten en alle treinen zijn volgeboekt. Tizon en Berner besluiten te gaan rijden, ruim 7.400 kilometer van Seattle naar New York.

Eenmaal onderweg belt Tizon met de redactie in Seattle. Wat nu? „Just drive”, was het antwoord. Ga maar gewoon. De hele serie is geschreven op adrenaline, vertelt Tizon. Als Berner en hij een nacht vijf uur sliepen, was het een goede nacht. Rijden, researchen, interviewen en schrijven. Een werkwijze die haaks staat op wat Tizon als onderzoeksjournalist gewend is. Tizon spreekt van ‘heftige deadlines’ en een van de rijkste ervaringen uit zijn carrière – al zijn het niet zijn beste verhalen, vindt hij zelf. „The terror drove us.”

Alle verhalen zijn instinctief geschreven, zonder vooropgezet plan. „We kregen immens veel vrijheid en dat is doodeng. De druk is hoog als je alles zelf moet bepalen.”

Vlaggen, wraak en één moslim

Tizon en Berner stoppen voor het eerst in Ellensburg, een klein dorp ten zuidoosten van Seattle. Ze zien een school en gaan naar binnen. Groep 3 spreekt de ‘pledge of allegiance uit’, het eerbetoon aan de Amerikaanse vlag. „Normaal gesproken mompelen die kinderen de pledge maar wat voor zich uit.” Maar niet vandaag. Tizon zag hoe de betekenis van het ritueel zich uitte bij de kinderen. „Ik zag hun onschuld veranderen door het besef dat er iets onheilspellends gaande was.”

Tizon schreef de verhalen voor de krant zonder concrete ideeën, hij wist alleen dat hij bepaalde thema’s wilde behandelen: patriottisme, wraak, religie, maar ook verdeeldheid en het gevoel dat Amerika het onheil misschien over zichzelf heeft afgeroepen.

Tizon en Berner zijn twee mannen, on the road, die af en toe willekeurig ergens stoppen. Zo komen ze uit bij de enige moslim in een wit, conservatief dorp in Wyoming. Het lijkt bijna te mooi om waar te zijn. „Het ging over zijn gespleten loyaliteit, we troffen hem absoluut bij toeval.” Zo ging het met alle interviews, Tizon sprak niet met ‘belangrijke mensen’ maar met gewone mensen. Een serveerster, of een man die zijn hond uitlaat en zich voorstelt als ‘Just Joe’. Pas na zes verhalen, op de helft van de reis, hebben Tizon en Berner een idee waar ze mee bezig zijn.

Rode linten

Dan zijn ze er eindelijk, New York, na drie weken rijden. Tizon en Berner belanden met veel geluk op een boot, samen met toenmalig burgemeester Giuliani en de president van Mexico. Het kostte hen drie dagen om toegang te krijgen tot de rampplek, alles was afgezet met rode linten. „Je bent journalist? Donder op!”

Even denken Tizon en Berner dat ze het doel van hun lange reis niet halen. Totdat ze, via via, iemand van de gemeente treffen die hen naar binnen kan krijgen, zij het door ‘omkoping’ . „Hij was groot honkbalfan en we beloofden hem een exclusieve bobblehead, een ja-knikpoppetje van zijn favoriete speler uit Seattle.” De boot met prominente politici brengt hen naar het hart van Ground Zero waar het puin nog nasmeult. „Ik wist dat ik zoiets nooit meer zou meemaken.”

Eigen identiteit

Wat heeft de reis Tizon gebracht? „Het was een openbaring om op deze manier te werken. Ongepland, met keiharde deadlines.” Crossing America is een voorbeeld van narratieve journalistiek: actieve verhalen met een persoonlijke toon. Deels een verklaring waarom de serie nog altijd actueel is. „Ik heb de stukken bijna geschreven als persoonlijke brieven aan de mensen thuis in Seattle.” Alles vanuit eigen observatie, een vorm die volgens Tizon toen nog relatief nieuw was. De thema’s die Tizon beschrijft in Crossing America waren een reflectie van wat hem als journalist en als mens bezighield. Tizon is geboren in de Filippijnen, een voormalige Amerikaanse kolonie. Als man met een bruine huidskleur in een overwegend witte samenleving was hij misschien bewuster van de duistere zijde van de Amerikaanse geschiedenis dan andere Amerikanen.

„Dit bewustzijn heeft mij ongetwijfeld beïnvloed om thema’s als verdeeldheid in de serie op te nemen.” Niet dat Tizon heimelijk verlangde naar de ondergang van Amerika, integendeel. „Ik wilde met mijn verhalen landgenoten aanmoedigen ook kritisch te kijken of Amerika niet zelf heeft bijgedragen aan de haat. Het doel was te onderzoeken of er meer antwoorden op de aanslagen waren dan blinde wraak.”