Paus Franciscus viert zijn verjaardag als bemiddelaar op het wereldtoneel

De geboren Argentijn speelde een sleutelrol in het Cubaans-Amerikaanse conflict.

Was het, ook, een verjaardagscadeau? Het Vaticaan had woensdag, toen paus Franciscus zijn 78ste verjaardag vierde, al laten doorschemeren dat aan het begin van de avond een verrassing zou volgen. Voor honderden daklozen in Rome was dat een gratis slaapzak, met de complimenten van de paus. De rest van de wereld had vooral oog voor het nieuwe begin dat de Verenigde Staten en Cuba willen maken.

Een paar minuten nadat president Obama en president Castro los van elkaar de paus voor zijn bemiddeling hadden bedankt, kwam het Vaticaan in een verklaring met een paar details. Deze zomer had de paus persoonlijke brieven geschreven aan de Amerikaanse en Cubaanse leider; in oktober hebben Amerikaanse en Cubaanse delegaties in alle stilte in het Vaticaan onderhandeld.

Volgens persbureau AP waren er negen Amerikaans-Cubaanse ontmoetingen, de meeste in Canada. Maar de nadrukkelijke dankwoorden voor het Vaticaan laten zien hoe belangrijk de rol van paus Franciscus is geweest.

Na zijn audiëntie bij de paus in Rome had president Obama in maart gezegd: „Hij daagt ons uit. De paus houdt ons voor hoe gevaarlijk het is gewend te raken aan ongelijkheid. En door zijn morele gezag hebben zijn woorden gewicht.”

Sinds de Argentijnse kardinaal Jorge Bergoglio in maart 2013 tot paus werd gekozen, is de meeste aandacht gegaan naar de stijl die hij introduceerde in de katholieke kerk: soberder in zijn uitstraling, activistischer in zijn doelen. Onder zijn regie is begonnen met sanering van de financiële instellingen, hervormingen binnen de curie, en een discussie over morele kwesties die voorheen als onbespreekbaar golden. Nu is duidelijk geworden dat Franciscus zijn populariteit en zijn morele gezag ook in de internationale politiek wil uitspelen.

Hij is de eerste paus in de moderne tijd van buiten Europa. Zijn buitenlandse reizen bevestigen dat zijn blikveld niet beperkt blijft tot Europa – niemand die deze paus nog denigrerend afdoet als „de kapelaan van de NAVO”. In Zuid-Korea riep Franciscus op tot verzoening met Noord-Korea. In Turkije verweet hij president Erdogan indirect te weinig te doen tegen het islamitische fundamentalisme. Deze zomer nodigde hij Israëlische en Palestijnse leiders uit samen te bidden. Samen met zijn secretaris van staat Pietro Parolin, ex-nuntius in Venezuela, probeert hij toenadering tussen Caracas en Washington tot stand te brengen. En er wordt geluisterd. In reactie op het nieuws uit Washington en Havana prees de Venezolaanse president Maduro woensdagnacht de bemiddeling van „de Latijns-Amerikaanse paus, onze paus”.

Vanuit het Vaticaan is er altijd speciale aandacht geweest voor Cuba. Johannes Paulus II (paus van 1978-2005) reisde in 1998 naar Cuba om voor een opener opstelling te pleiten. „Cuba moet zichzelf openen voor de wereld, dan kan de wereld zich openen voor Cuba”, zei hij. Zelfs de studeerkamerpaus Benedictus XVI bracht twee jaar geleden een bezoek aan het eiland.

In de jaren tachtig vonden paus Johannes Paulus II en de Amerikaanse president Ronald Reagan elkaar in hun verzet tegen het communisme. De steun van de Poolse paus voor de verboden vakbond Solidariteit was een belangrijke factor in de ineenstorting van het IJzeren Gordijn in 1989. Nu lijkt de affiniteit van Obama én Castro met de sociaal-economische boodschap van paus Franciscus, die voortdurend aandacht vraagt voor armen, vluchtelingen en daklozen, een belangrijke rol te hebben gespeeld. Volgens Italiaanse media is ook van invloed geweest dat de VS voor het eerst in decennia een katholieke bewindsman op Buitenlandse Zaken hebben. Minister Kerry was opvallend vaak voor overleg in Rome. Daar wordt nu gespeculeerd dat ook is gesproken over pressie uit het Vaticaan op landen om een aantal gevangenen uit Guantánamo Bay op te nemen.

Paus Franciscus toonde gisteren zijn karakteristieke ontwapenende glimlach. Tegen een groep nieuwe ambassadeurs wees hij erop hoe belangrijk het diplomatieke werk van kleine stapjes is. „Vandaag zijn we allemaal blij”, zei hij. „We hebben gezien hoe twee volkeren, die sinds vele jaren op afstand van elkaar leefden, een stap hebben gezet om nader tot elkaar te komen.”