Hernieuwde strijd om Van Scorels Madonna

Centraal Museum in Utrecht. ANP / Frank van der Beek

Voor het eerst is een bindend advies van de Restitutiecommissie, die oordeelt over teruggave van roofkunst, door een rechtbank vernietigd. Het gaat om een advies in een geschil over mogelijke teruggave van Madonna met wilde rozen, een zestiende-eeuws schilderij van Jan van Scorel. Het is een van de topstukken van het Centraal Museum in Utrecht. De erven van de Joodse eigenaar die het in 1933 onvrijwillig moest verkopen, eisten het werk op bij de gemeente Utrecht.

Om reden van “een ernstige schending van het fundamentele beginsel van hoor en wederhoor” kwam de rechtbank tot haar oordeel. Deze procedurefout heeft de eisers volgens de rechtbank duidelijk benadeeld. De commissie moet nu een nieuw bindend advies geven.

“Een tik op de neus van de Restitutiecommissie”, zegt Frank Kuitenbrouwer, oud-juridisch redacteur van NRC Handdelsblad en specialist op het terrein van kunst en recht.

“Adviezen van de commissie zijn vaker aangevochten, maar nog nooit heeft een rechter geoordeeld dat de commissie haar huiswerk over moet doen.”

In principe kan het schilderij van Van Scorel nu alsnog worden gerestitueerd.

‘Een beetje verrast’

De voorzitter van de Restitutiecommissie is Willibrord Davids, oud-president van de Hoge Raad. Het vonnis heeft hem „een beetje verrast”. Omdat het een lopende zaak is, kan hij er verder niets over zeggen.

“We zullen als commissie objectief en onbevooroordeeld opnieuw aan de slag gaan.”

Volgens Olaf S. Ossmann, de Zwitserse advocaat van de eisers, toont de uitspraak aan dat de procedures van de Restitutiecommissie oneerlijk zijn. Volgens de advocaat moet de minister nieuwe criteria voor de commissie opstellen.

“Er is geen mogelijkheid om beslissingen daar aan te vechten. Ook kun je niet antwoorden op de argumenten van musea over het belang van het betreffende kunstwerk voor hen. Zulke soms oncontroleerbare beweringen leiden direct tot een negatief oordeel over teruggave.”

De erven en eigenaar zijn geen directe familie

Een rol in het advies van de Restitutiecommisie speelde het feit dat de erven van de eigenaar geen directe familie van hem zijn. De kinderloze Richard Semmel liet zijn bezittingen na aan de vrouw met wie hij samenwoonde. Haar twee kleinkinderen deden het restitutieverzoek. Ook verzochten ze om teruggave van twee schilderijen in het Frans Hals Museum in Haarlem en De Fundatie in Zwolle. Die werden ook afgewezen. Ossmann vocht bij de rechtbank van Overijssel ook het advies over het schilderij in Zwolle aanwegens gebrek aan hoor- en wederhoor. Die zaak verloor hij in juni.