De VVD durft breuk niet aan

Na een week crisis kan de balans worden opgemaakt. Wie won en wie verloor?

Nee, de fraaiste oplossing was het niet. Dat gaven coalitiepartijen VVD en PvdA gisteravond grif toe. Maar hun moeizaam bevochten hervormingskabinet na twee jaar – en op zo’n ongunstig moment – te laten klappen, dat ging ze toch echt te ver.

Tijdens het nachtelijke debat in de Tweede Kamer kregen de politiek leiders van de coalitie een stortvloed van kritiek over zich heen. Gedoogpartijen D66, ChristenUnie en SGP, die het kabinet de afgelopen anderhalf jaar overeind hielden, waren uitgesproken negatief over het gevonden vergelijk. Maar vanochtend konden VVD en PvdA gewoon naar de Trêveszaal voor de ministerraad - en wie had dat gedacht op het dieptepunt van deze ‘kerstcrisis’?

In de loop van gisteren veranderde de zorgcrisis van een PvdA-probleem weer in een probleem van de hele coalitie. Twee etmalen van gesprekken met de drie opstandige PvdA-senatoren Adri Duivesteijn, Marijke Linthorst en Guusje ter Horst hadden gistermiddag als maximaal haalbaar resultaat opgeleverd: medewerking voor het aanpassen van de zorgwet van minister Schippers (Volksgezondheid, VVD), maar geen garanties dat de drie dissidenten straks daadwerkelijk vóór zullen stemmen.

Dat bleek uiteindelijk voldoende voor de VVD, ondanks de grote druk die op de PvdA was uitgeoefend voor hardere toezeggingen. Een kabinetscrisis, en dus de tweede val van premier Rutte, en dus nieuwe verkiezingen - dat was het de liberalen uiteindelijk niet waard. De premier zegde zelfs zijn bezoek aan de Europese Raad aan Brussel af om verder te lijmen.

Er was wel één mits voor de VVD: er moest een plan komen voor het geval óók de aangepaste wet zou sneuvelen. Dat werd gevonden in de optie om de maatregelen uit de zorgwet desnoods per Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) door te drukken. Daarmee joeg de coalitie de ‘constructieve’ oppositie, nodig voor een meerderheid in de Eerste Kamer, de gordijnen in. D66, ChristenUnie en SGP weigerden hun handtekening te zetten onder een plan dat zo’n „sluiproute” als optie open houdt – al steunen ze de wet nog steeds inhoudelijk.

Wat is de winst- en verliesrekening voor de hoofdrolspelers na deze crisisweek?

VVD

De liberale minister Schippers krijgt haar zin: haar dierbare zorgwet wordt opnieuw ingediend. De inhoudelijke concessies die ze heeft moeten doen, lijken bescheiden : sommige waren al toegezegd, anderen zijn klein of vaag. Schippers zal kunnen volhouden dat de kern van haar voorstel (gedeeltelijke beperking van de vrije artsenkeuze) overeind blijft. En dat het beteugelen van de zorgkosten – haar grote missie – dus geen vertraging oploopt.

Maar de prijs die de VVD daarvoor heeft moeten betalen, is groot. De partij zette hoog in na het echec in de senaat op dinsdag: er zou niet onderhandeld worden, de PvdA moest dit probleem oplossen - het liefst binnen 24 uur. Uiteindelijk hebben de liberalen, uit angst voor vervroegde verkiezingen, hun dreigementen niet waargemaakt. Ze zijn toch gaan onderhandelen met de PvdA. En ze zijn akkoord gegaan met een oplossing zonder keiharde garanties dat het zorgplan doorgaat.

Het humeur van individuele VVD’ers zal deze crisisweek geen goed gedaan hebben. Schippers heeft moeten inbinden voor het coalitiebelang. De strijdbare fractieleider Halbe Zijlstra moet na het sociaal akkoord en het herfstakkoord opnieuw een compromis verdedigen waar hij, gezien zijn politieke intuïtie, niet blij mee zal zijn. En Rutte heeft zijn tweede kabinet verder zien verzwakken. Tijdens het debat zei hij dat het onderlinge vertrouwen tussen VVD en PvdA door deze crisis „alleen maar versterkt” is - vermoedelijk is hij de enige in Den Haag die dat gelooft.

PvdA

Voor de PvdA is het grootste nachtmerriescenario afgewend: vervroegde verkiezingen. Die hadden naar alle waarschijnlijkheid tot een ongekende electorale afstraffing geleid.

Maar daar is meteen alles mee gezegd. De rebellie van de drie senatoren heeft opnieuw laten zien dat de partij in een grote leiderschapscrisis verkeert. Noch partijleider Diederik Samsom noch Marleen Barth, de fractievoorzitter én lijstrekker voor de Eerste Kamer, was bij machte het opstandige trio in het gareel te krijgen. Als er al iemand aan gezag heeft gewonnen, is het vicepremier Lodewijk Asscher: hij wist de lastige senator Duivesteijn in ieder geval te bewegen tot een gesprek. Maar die winst maakt de leiderschapscrisis bij de PvdA eigenlijk alleen maar groter: Asscher geldt als de gedroomde opvolger van Samsom.

De weerbarstige Adri Duivesteijn haalde het maximale eruit: wel concessies van Schippers, geen verplichting om vóór te stemmen. Hij toonde weer eens aan waarom hij in Den Haag zo weinig vrienden heeft: hij was onvoorspelbaar, onderhandelde keihard en liet alle betrokkenen tot het laatste moment – en eigenlijk nog steeds – in spanning.

De zorgcrisis heeft ook weer duidelijk gemaakt hoe moeilijk dit kabinet ligt bij de PvdA-achterban. In de afgelopen dagen groeiden de drie senatoren - of hun beweegredenen nou ter goeder trouw waren of niet - uit tot het symbool van van verzet tegen het te ‘rechtse’ beleid van Rutte II: ze verzetten zich tegen de groeiende macht van de zorgverzekeraars. Dat de PvdA-top nu probeert dat beleid alsnog te laten doorgaan - desnoods buiten de drie rebellen om - zal het vertrouwen van de kiezer in de PvdA er niet groter op maken.

D66, ChristenUnie en SGP

De ‘constructieve’ drie keerden zich gisteravond tegen het kabinet. Ze vinden het noodplan om Schippers’ maatregelen koste wat het kost aangenomen te krijgen, desnoods via een AMvB, een staatsrechtelijk gedrocht. D66-leider Alexander Pechtold sprak van een „dreigement”, ChristenUnie-voorman Arie Slob noemde de route „absoluut onverantwoord”.

De verhoudingen tussen kabinet en ‘C3’ zijn verstoord: de drie voelden zich gisteravond overvallen door de ‘decreet-optie’ en klagen sowieso over een gebrekkige informatievoorziening vanuit de coalitie tijdens de crisisdagen.

Maar dat alles kan niet verhullen dat de drie partijen een dilemma hebben. Inhoudelijk staan ze nog steeds achter het wetsvoorstel. D66 was al hartstochtelijk vóór, ChristenUnie is door de toegezegde aanpassingen zelfs positiever geworden, de SGP stelt zich altijd constructief op. Zolang de nieuwe wet niet, in de woorden van Arie Slob, een „bijsluiter” bevat waarin de sluiproute expliciet wordt genoemd, hebben ze dus weinig reden om tegen te stemmen – in Tweede én Eerste Kamer. En zo’n bijsluiter, verzekerde Rutte gisteren in het debat, zal er „in geen geval” komen.

Ziehier het dilemma van met name Pechtold: breken met de coalitie en zo verkiezingen forceren om de mooie peilingen te verzilveren – zo makkelijk zal dat nog niet zijn.