Afluisteren, dat mag de AIVD. Maar wel met mate

de geheime dienst die advocaten afluistert De AIVD geeft toe dat er gesprekken, sms’jes en e-mails van advocatenkantoor Prakken d’Oliveira zijn afgeluisterd. Soms zijn telefoontaps gerechtvaardigd, maar de AIVD ging hier wel te ver, volgens minister Plasterk.

Het kantoor van de AIVD in Den Haag. Deze week schreef minister Plasterk aan Prakken d’Oliveira dat de AIVD het advocatenkantoor had afgeluisterd. Foto ANP

De AIVD luistert al jaren advocaten af van het bekende mensenrechtkantoor Prakken d’Oliveira. Dat blijkt uit het antwoord dat minister Plasterk deze week naar Prakken d’Oliveira stuurde op een klacht die het kantoor eerder dit jaar heeft ingediend. De minister oordeelde dat de klacht gedeeltelijk gegrond was. De AIVD had gehandeld in strijd met de ‘behoorlijkheidsnormen’ door getapte gesprekken met advocaten uit te werken die ‘evident niet relevant’ waren voor enig onderzoek van de AIVD. Advocaat Michiel Pestman van het kantoor zegt dat die praktijken van de AIVD moeten stoppen. „We willen dat de AIVD alleen na voorafgaande toestemming van een rechter advocaten kan afluisteren.”

1. Heeft de AIVD telefoontaps op lijnen van dat kantoor en advocaten?

Dat is niet duidelijk uit de brief. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het rechtstreeks afluisteren van een advocaat – als zijn eigen lijnen getapt zijn - en het indirect afluisteren van advocaten; wanneer de AIVD de lijn van een ander tapt, en die ander met een advocaat belt. De minister heeft de klacht dat de advocaten rechtstreeks werden afgeluisterd ongegrond verklaard, zonder nadere motivering. Dat zou kunnen betekenen dat het wel gebeurt, maar dat het ‘goed’ gebeurt, namelijk volgens de – geheime - interne beleidsregels van de AIVD. Of het betekent dat het niet gebeurt, dat is dus niet duidelijk. Volgens minister Plasterk worden er in ieder geval niet op grote schaal advocaten afgeluisterd. Daar zou hij nooit toestemming voor geven, zei zijn woordvoerder.

2. Worden ze dan wel indirect afgeluisterd?

Ja, de advocaten van Prakken d’Oliveira zijn regelmatig als ‘bijvangst’ afgeluisterd. De AIVD onderzoekt dan een zogeheten ‘target’, en alle telefoongesprekken die zo iemand voert, worden opgenomen. Ook die met een advocaat. Maar belangrijker is dat die gesprekken vervolgens ook werden uitgewerkt. Want alle gesprekken van zo’n target worden opgenomen en bewaard, maar alleen de gesprekken die de AIVD belangrijk vindt worden uitgewerkt. En dat ging in veel gevallen te ver, concludeerde de CTIVD, het orgaan dat toezicht moet houden op de geheime diensten. De CTIVD was het ook met advocaat Pestman eens dat er binnen de AIVD onvoldoende waarborgen waren dat dit indirect afluisteren van zogeheten ‘verschoningsgerechtigden’ (mensen die zich mogen beroepen op hun zwijgplicht vanwege hun bijzondere positie, zoals advocaten en journalisten) gebeurt in overeenstemming met de regels. In het laatste toezichtverslag van augustus dit jaar beschrijft de CTIVD een geval waarin het indirect afluisteren van een advocaat zelfs het doel van het afluisteren van een target was.

3. De gesprekken van advocaten met hun cliënten zijn toch geheim?

Ja en nee. Een advocaat heeft verschoningsrecht, wat inhoudt dat hij nooit tegenover de politie of een rechter hoeft te verklaren over gesprekken met zijn cliënten. Maar de politie en de AIVD kunnen afluisteren en meekijken met mails, en mogen dat soms ook. Met de politie is sinds enige jaren – en na lang aandringen - de afspraak gemaakt om het frequent indirect afluisteren van advocaten te voorkomen, zegt Pestman. „Er is een systeem van nummerherkenning. Alle nummers van advocaten zijn in het afluistersysteem opgenomen, en de opnameapparatuur slaat af als het nummer van een advocaat wordt gebeld.” Als de politie toch wil meeluisteren, bijvoorbeeld als de advocaat zelf verdacht wordt, dan moet een rechter daar toestemming voor geven – in dit geval de rechter-commissaris. En overigens zal een advocaat (en slimme cliënten) nooit vertrouwelijke gesprekken over de telefoon voeren. De politie is niet de enige die kan afluisteren.

4. Kan de AIVD die nummerherkenning niet ook invoeren?

Dat is precies wat Pestman wil: dat het afluisteren van advocaten door de AIVD niet meer per ongeluk kan, als bijvangst, en dat een rechter in alle gevallen eerst toetst of het wel mag als de AIVD toch een advocaat wil afluisteren, direct of indirect. Maar een verzoek tot invoering van dit systeem is door Plasterk in zijn brief resoluut afgewezen. De taak van de AIVD is het veilig stellen van het landsbelang, en daarin moet de dienst niet te zeer worden gehinderd. Het is al zo dat de minister toestemming moet geven voor alle privacygevoelige operaties als afluisteren en berichten onderscheppen. Dat is volgens hem genoeg. Pestman en met hem bijvoorbeeld ook de Nederlandse Orde van Advocaten vinden van niet. De Nederlandse Orde noemde het ‘onacceptabel’ dat er geen afdoende controle is op het afluisteren. „Er is geen reden om erop te vertrouwen dat de AIVD zich aan zijn eigen regels houdt. Er moet nu worden ingegrepen!” , reageerde de Orde.

5. Is het eigenlijk erg, als de AIVD op grote schaal advocaten afluistert?

Ja, vinden in ieder geval de advocaten, het CTIVD en ook minister Plasterk zelf. De positie van de onafhankelijk advocaat is belangrijk in ons rechtsstelsel. Burgers moeten zich tegen de verregaande bevoegdheid van de overheid kunnen weren. Daarvoor is nodig dat ze toegang hebben tot gespecialiseerde rechtshulp zonder angst dat diezelfde overheid meeluistert.