‘Schubert is pop van de jaren 1820’

De Amerikaanse Pulitzer Prize-winnaar David Lang is composer-in-residence in de Rotterdamse Doelen. Hij wil muziek maken die maatschappelijk relevant is. „Componeren is een sociaal beroep.”

David Lang: „Componeren in een ivoren toren interesseert me niet.” Foto Peter Serling

Waar succesvolle filmmakers en romanschrijvers soms levendige discussies losmaken bij een groot publiek, vinden moderne componisten het meestal moeilijker om het gesprek van de dag te beginnen. Hoe win ik aan maatschappelijke relevantie? is de vraag die de Amerikaanse componist David Lang (1957) zichzelf al decennia stelt. De werken die dit seizoen in de Doelen in Rotterdam klinken geven een aantal prachtige suggesties.

the little match girl passion

Eén antwoord luidt simpelweg ‘toegankelijkheid’. Zo klonk deze week Langs geroemde the little match girl passion (Lang schrijft zijn titels zonder hoofdletter, „omdat ik de verwachting dat kunstenaars geniaal zijn, wil omzeilen”). Deze introverte passie voor vocaal ensemble won in 2008 de Pulitzer Prize. De glasheldere tonaliteit van die muziek heeft de spirituele schoonheid van Arvo Pärt, terwijl constant over elkaar schuivende stemmen een mild verontrustend echo- en schaduwspel creëren. De muzikale weergave van het doodvriezende zwavelstokmeisje is tegelijkertijd emotioneel en afstandelijk.

„Ik probeer niet bewust een zo groot mogelijk publiek te trekken, en wil ook geen muziek schrijven waarbij ik zeg: dit is het moment waarop ik je aan het huilen probeer te maken”, zegt Lang. „Dergelijke manipulaties laat ik aan film- en reclamecomponisten over. Maar ik bepaal bij aanvang van elk werk wel meteen, voor hoeveel mensen ik de muziek beoog te componeren: één persoon of een miljoen? Beide doelen zijn legitiem, maar je moet de grootte van de toegangspoort wel weten.

„Componeren in een ivoren toren, waarbij je onderzoekt hoe knap het wel niet is hoe dit ene akkoord zich verhoudt tot dat andere akkoord, interesseert me niet. Ik geef les aan Yale en vertel mijn studenten dat componeren niet alleen een kwestie is van muziek verzenden, maar ook van ontvangen. Componeren is een sociaal beroep.” Lang leerde dit van Louis Andriessen. „Neem bijvoorbeeld zijn De Staat: dat gaat over de rol van muziek in een gemeenschap. Zijn ensemble De Volharding had dezelfde vragen. Musici hebben de verantwoordelijkheid na te denken over hun positie in de samenleving, en Andriessen heeft dat met verve gedaan.”

death speaks

Een van de vuistregels die Lang hanteert, is dat hij in zijn werk laat hóren dat hij ook naar andere muziekgenres luistert. Meest concreet komt dat tot uitdrukking in death speaks (2012) op teksten van Schubertliederen, geschreven voor onder meer gitaar en gezongen door singer/songwriter Shara Worden. Indierock is namelijk een veel geschikter medium voor schubertiaanse sensibiliteiten dan het modern klassieke genre, verklaarde Lang in een toelichting.

„Dat statement heeft verontwaardigde reacties opgeleverd van klassieke collega’s die zeiden: ik componeer anders ook liederen, jerk! Maar mijn punt is dat in tegenstelling tot nu, componisten in de vroege negentiende eeuw volledig emotioneel durfden te zijn. Schuberts liederen zijn de popmuziek van de jaren 1820.”

whisper opera

Nog een uitdaging: wat kan een componist bijdragen aan een samenleving, waarin een overweldigende hoeveelheid muziek via internet toegankelijk is? „Ik houd zielsveel van concerten, mijn muziek komt live veel beter tot uitdrukking. Maar de meeste muziek die we beluisteren, is opgenomen en komt elektronisch tot ons. Jarenlang heb ik nagedacht over een stuk dat je alleen live zou kunnen ervaren.

„Stel dat een partituur zó fragiel is dat je die nooit zou kunnen opnemen? Ik kwam uit bij mijn whisper opera, waarin de zangers fluisterend door het veertigkoppige publiek lopen. En zelfs voor het publiek is dan slechts een fractie van de totale muziek hoorbaar, iedereen heeft een andere luisterervaring afhankelijk van zijn plek. Daar kan een opname nooit tegenop!”

love fail

Ten slotte: hoe om te gaan met negentiende-eeuwse meesterwerken in een 21ste-eeuwse maatschappij? Kunnen we anno nu nog iets leren van de gezwollen romantiek van Wagner? „Tristan und Isolde werkt nog steeds prachtig. Maar wat je krijgt voorgeschoteld, is een groots en tragisch sprookje inclusief liefdesdrankje. Het drama speelt zich af buiten onszelf, en leidt ons af van ons eigen drama. Ik houd veel van mijn vrouw en kinderen, en het feit dat ik ooit doodga, vind ik veel tragischer dan de dood van Tristan.

„Daarom heb ik love fail geschreven, waarin het drama van buiten naar binnen wordt verplaatst. Ik baseerde het werk op teksten rond de oorspronkelijke Tristanverhalen, reduceerde het sprookjesgehalte, en gaf de protagonisten de namen ‘hij’ en ‘zij’. Zo hoop ik het liefdesdrama via een moderne, persoonlijke taal dichter bij mijn eigen ervaringen te brengen.”