Poetin en de macht van het gas

President Poetin ontwikkelde het Russische gasbedrijf tot

een machtig wapen, met steun van

tientallen westerse partners.

Ook de holding van Sachalin II, een van de grootste olie- en gasprojecten ter wereld, zit in Nederland. Foto Bloomberg

Miljarden euro’s en miljarden kubieke meters: het Russische geld en het Russische gas stromen vrijelijk door Nederland.

Dat is geen toeval maar een gevolg van een rotsvast vertrouwen in de vrije markt aan Nederlandse kant en een uit zijn voegen barstend kapitalisme aan Russische zijde. Nederland biedt het fiscale klimaat, Rusland het geld en het gas. Het resultaat is een wirwar van ondernemingen, dochterondernemingen, brievenbusondernemingen, joint ventures en bv’s die hun oorsprong hebben in Rusland.

Niets bijzonders voor een vrije markt met een gelijk speelveld. Maar als 2014 één ding duidelijk heeft gemaakt, is het dat het speelveld minder gelijk is dan we dachten. De Russische agenda is een andere dan die van de vrije markt die Nederland biedt.

Dat de Russische president Poetin bereid is het Russische gas in te zetten als politiek wapen weten we al sinds 2006 toen hij de gaskraan naar Oekraïne – en bijgevolg ook naar het oostelijk deel van Europa – korte tijd liet dichtdraaien. Midden in de winter. Begin 2009 werd het oostelijk deel van Europa opnieuw in de kou gezet.

In Brussel leidde dat tot allerlei initiatieven om Europa minder afhankelijk te maken van Russisch gas. Maar voor de innige zakelijke betrekkingen tussen Nederland en Rusland had dat geen consequenties. Gasunie had zich in 2000 al verbonden aan het Russische gas met een contract met Gazprom dat doorloopt tot 2021.

Daar kwam in 2006 nog de deelname van Gasunie (9 procent) bij in het Nord Stream-project van Gazprom dat Rusland rechtstreeks verbindt met Duitsland, via de Oostzee.

Toen Nord Stream in 2011 feestelijk werd geopend stond premier Rutte te glunderen tussen bondskanselier Merkel, de toenmalige Russische president Medvedev, Gerhard Schröder – die inmiddels was overgestapt van de politiek naar een lucratieve baan bij Gazprom, en de Europees commissaris voor Energie Oettinger.

Hoe anders is de sfeer nu de zuidelijke gasverbinding door de Zwarte Zee naar Bulgarije, South Stream, is afgeblazen. Het project is onlangs vastgelopen op het feit dat Gazprom zich niet aan de Europese marktregels wenst te houden. Moskou verwijt Europa „politieke tegenwerking”. Europa beseft dat president Poetin niet alleen zakelijke overwegingen maakt, maar ook probeert de invloedsfeer van de oude Sovjet-Unie te herstellen. En dat hij daarbij niet zal aarzelen om het gas opnieuw te gebruiken als drukmiddel.

Zijn Europa en Nederland naïef geweest? De tijd zal het leren. Duidelijk is in ieder geval dat Poetin vanaf zijn aantreden, op de laatste dag van 1999, recht op zijn doel is afgegaan: het opnieuw creëren van een centraal geleide Russische macht, nu niet als communistische heilstaat, maar als imperium gebouwd op olie en gas.

Tekenend is de rol van Matthias Warnig, de man die op de foto van de feestelijke opening van Nord Stream slechts op de achtergrond te zien is. De Duitser is directeur van het Nord Stream consortium (Gazprom 51 procent, Wintershall 15,5 procent, Eon 15,5 procent, Gasunie 9 procent, EDF 9 procent) dat zetelt in het Zwitserse Zug.

Oud-spionnen

Warnig heeft net als Poetin een verleden in de geheime dienst. Als student aan de Hogere Economische School van (Oost-)Berlijn leidde hij een dubbelleven: hij was ook ‘officier voor speciale opdrachten’, meldde Welt am Sontag deze zomer. Later was hij ook actief als spion voor Oost-Duitsland in Düsseldorf. Toch wist hij na de val van de muur een nieuwe carrière op te bouwen.

In 1991 duikt hij op in de wachtkamer van de jonge ambtenaar Poetin in Sint Petersburg. Warnig is dan in dienst van de Dresdner Bank. Even later opent het eerste filiaal van de bank in Leningrad zijn deuren. Het is het begin van een langdurige zakelijke én persoonlijke relatie tussen de twee mannen.

Ruim twintig jaar later is Warnig niet alleen de baas van het Nord Stream-consortium, maar de vertrouweling van Poetin zit ook in het bestuur van Rosneft, het oliebedrijf dat Poetin heeft laten verrijzen op de puinhopen van Yukos, dat geleid werd door Michaïl Chodorkovski.

Voormalige geheimagenten spelen een sleutelrol in het machtige netwerk dat Poetin om zich heen heeft geweven. De dynamiek is dezelfde als in de voormalige Sovjet-Unie, waarbij trouw aan de leider beloond werd met materiële voordelen.

Het partijmodel

Een betrokkene binnen het netwerk vergelijkt de manier waarop Gazprom werkt met de manier waarop de partijhiërarchie vroeger was ingericht. Kon de partijsecretaris in de provincie vroeger zijn eigen inkomsten regelen door gunsten te vergeven en zijn ondergeschikten te manipuleren, nu zijn het de dochterondernemingen en joint ventures van Gazprom waar het machtsnetwerk rust. Iedereen deelt mee in de koek.

Dat de oude structuur model heeft gestaan voor Poetins macht, was vorig jaar goed te zien op de bijeenkomst die in mei 2013 plaatsvond in het Amsterdamse hotel Okura. De argeloze bezoeker had zich, afgezien van het moderne buffet, op een partijbijeenkomst van de jaren tachtig in de Sovjet-Unie kunnen wanen.

Het heette de jaarbijeenkomst van het European Business Congress (EBC) en wekte de indruk een bijeenkomst van Europese zakenlieden te zijn. Een feestje van de vrije markt. Maar de zaal bleek gevuld met een paar honderd, meest Russische, afgevaardigden die allemaal een band met Gazprom onderhielden. EBC bleek te staan voor een lobbyclub van Gazprom. Een Russisch feestje dus.

Gazprombaas Alexei Miller hield een lofrede op het gas, de afgevaardigden liepen ouderwets rond met bordjes vol lekkernijen en op het podium zaten naast Miller ook Gasunie, Shell en andere vertegenwoordigers van de Nederlandse gas- en olie-industrie. Als toonbeeld van de verwevenheid tussen Rusland en Nederland, tussen Gazprom en de Nederlandse energie-industrie.