Hoe de laatste crisis in Den Haag kon ontstaan

Omdat het de PvdA-leiding niet lukte dissidente senatoren te overtuigen, kwam het kabinet-Rutte II gisteren in zwaar weer terecht. Hoe kon dit gebeuren, wie deed wat? Kleine anatomie van een crisis.

PvdA-senator Guusje ter Horst, sinds dinsdag ‘dissident’ genoemd, in de hal van het ministerie van Sociale Zaken, waar de PvdA de hele dag crisisoverleg voerde. foto david van dam

Een echte Haagse crisisdag was het gisteren. Praten, onzekerheid, geruchten.

De PvdA-top verschool zich op het ministerie van Sociale Zaken. In het Tweede Kamergebouw kon je een gelaten premier Rutte, telefoon aan het oor, ’s middags rond drieën de ministerskamer zien induiken. Aan het eind van de middag begon de kerstviering van de PvdA-fractie: Kamerleden, bewindslieden en medewerkers in gala – maar helaas: partijleider Samsom en vicepremier Asscher ontbraken. Zij bleven, na een lange dag vergaderen, proberen een kabinetscrisis van PvdA-makelij af te wenden.

Want daar kwam het gisteravond op neer: de crisis over de zorgwet van minister Edith Schippers (Volksgezondheid, VVD) is in de eerste plaats een PvdA-probleem. Het zijn drie PvdA’ers die het wetsvoorstel in de Eerste Kamer hebben geblokkeerd. En dus moet die partij met een oplossing komen, zeggen ze bij de VVD. Er is bereidheid tot „flankerende maatregelen”, er kan gepraat worden over extra garanties om de dissidenten „comfort” te bieden, maar de kern van de wet moet overeind blijven: de vrije artsenkeuze wordt voor zorgverzekerden gedeeltelijk ingeperkt.

De hele dag crisisoverleg

Aan het begin van de dag kwam de coalitie kort bijeen op Sociale Zaken, het ministerie van vicepremier Lodewijk Asscher, van de PvdA. Minister Schippers was daarbij, maar verliet het gesprek alweer na een uur. De rest van de dag sprak de PvdA-top (Asscher, partijleider Diederik Samsom en partijvoorzitter Hans Spekman) met het rebellerende trio uit de senaat. Eerst alleen met Marijke Linthorst, die zich had opgeworpen als woordvoerder van de drie. Later schoof Guusje ter Horst aan. Toen ze aankwam zei ze niet uit te zijn op een kabinetscrisis. Van Adri Duivesteijn, de derde rebel, werd de hele dag niets vernomen.

Hoe kon dít gebeuren?

Hoe kon het zó totaal en zó onverwacht misgaan bij de PvdA? Zowel coalitiepartner VVD als de ‘constructieve’ oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP zeggen volstrekt overvallen te zijn door de opstand van de drie PvdA’ers.

Op maandag, bij het vaste overleg met de constructieve oppositie, hadden PvdA-leider Diederik Samsom en vicepremier Lodewijk Asscher met geen woord gerept over een probleem in de senaatsfractie, zeggen aanwezigen.

Toch was in de coalitietop eind vorige week al bekend dat er bezwaren leefden bij PvdA’ers in de Eerste Kamer – toen nog alleen Duivesteijn en Linthorst. VVD-fractieleider Loek Hermans meldde het in het wekelijkse VVD-bewindspersonenoverleg. Schippers was niet blij toen ze dat hoorde. Maar vanuit de PvdA-top klonk telkens de bezwering: tot een tegenstem zouden die bezwaren niet leiden.

Tot dinsdag aan het begin van de middag. Toen bleek dat Marleen Barth, de PvdA-fractieleider in de Eerste Kamer, de regie kwijt was. Op de senaatsvloer vroeg ze uitstel van stemming over de zorgwet aan. Haar fractie wilde graag nog wat „technische vragen” beantwoord zien door het kabinet. Het liefst zou ze pas rond middernacht stemmen.

Barths verzoek leidde tot irritatie bij de andere partijen. Extra pijnlijk was de situatie rond de doodzieke SGP-senator Gerrit Holdijk. Hij was speciaal naar Den Haag gekomen omdat zijn stem doorslaggevend was voor de wet. Van de Kamervoorzitter kreeg Barth maar een uur.

Wat die „technische vragen” eigenlijk betekenden, werd snel duidelijk: een noodberaad van Barth met de opstandige senatoren en Schippers, Asscher en staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA, Volksgezondheid).

Het hielp niet: bij de hoofdelijke stemming keerden de drie zich tegen het wetsvoorstel. Het sneuvelde met 33 tegen 38 stemmen.

Crisis, want: ‘deze wet is cruciaal!’

Meteen daarna kwam de top van de coalitie bijeen in het Torentje voor crisisoverleg. Daar maakte Schippers duidelijk dat deze wet cruciaal is voor haar. Financieel is er niet meteen een probleem: hoewel de wet op 1 januari in zou moeten gaan, komen de opbrengsten voor de schatkist pas per 2016. En over de precieze opbrengsten van het inperken van de vrije artsenkeuze is nog onzekerheid.

Nee, het ging Schippers om het principe: in de coalitie, met de medische sector én met constructieve oppositie was een keuze gemaakt voor de vrije artsenkeuze, en niet voor het uitkleden van het basispakket of verhoging van het eigen risico. Expliciet dreigen met vertrek deed ze niet, maar het scheelde niet veel. Ook gisteren bleef de portefeuille van Schippers dreigend boven de coalitiecrisis hangen.

En het crisisoverleg bleef maar duren

Gisteren begon de dag in de coalitie met vooral sombere bespiegelingen over de afloop. De VVD legde het probleem bij de PvdA. De PvdA-top zocht op Sociale Zaken naar een oplossing. Samsom werkte er permanent aan, Asscher vertrok geregeld. Twee van de drie dissidente PvdA-senatoren meldden zich ’s middags op het ministerie.

Niets lekte uit – dat leek op zich goed nieuws vanuit PvdA-oogpunt: kennelijk voelde niemand behoefte zijn gelijk via de media te halen. Maar gisteravond rond half tien bleek dat de VVD al bijna een halve dag niets meer van de PvdA had vernomen: een teken dat de PvdA er intern niet uitkwam.

Tegen tien uur gisteravond vertrok zowel Samsom als Asscher bij Sociale Zaken. De verwachting was dat zij zich in het Torentje zouden melden, waar de VVD’ers Rutte, Zijlstra, Schippers en PvdA’er Van Rijn bijeen waren. Toen deze krant om elf uur naar de drukker ging, was in ieder geval Asscher op weg naar een van de dissidenten, Adri Duivesteijn.