Feest in Cuba maar nog geen vrijheid

Normalisering van relaties is voor Cuba belangrijker dan voor VS. De economie wint. Maar het regime raakt vijand, dus legitimatie kwijt.

Typisch Raúl Castro, om zijn televisietoespraak over de opvallende dooi in de betrekkingen tussen Cuba en Amerika te beginnen met de boodschap dat zijn regering blijft werken aan de versterking van een „welvarend en duurzaam socialisme”.

Maar precies die garantie van de president van Cuba is onzeker geworden. De aangekondigde normalisering van de betrekkingen krijgt onbetwist veel grotere gevolgen in Cuba dan in de Verenigde Staten. Mogelijk zelfs zulke grote gevolgen, dat het oude socialistische Castro-regime op termijn ten val komt.

Cuba heeft altijd aangedrongen op het opheffen van het Amerikaanse handels- en reisembargo, ingesteld in 1960 en aangescherpt in 1962. Jaarlijks berekende de regering in Havana de economische schade. De laatste cijfers: 1.100 miljard dollar.

Handelsembargo als bindmiddel

Maar dat gewraakte embargo was tegelijkertijd een perfect middel om het Cubaanse volk te verenigen. Samen tegen de grote agressor. Amerika was de wrede adelaar die het kleine en vredelievende Cuba wilde verzwelgen.

Zowel in Cuba als de VS hebben critici van het Amerikaanse embargo ook altijd gewezen op het averechtse effect van de strenge restricties. Ze gaven het regime in Havana een excuus om allerlei burgervrijheden in te perken, zoals de persvrijheid en de toegang tot internet. En zelfs wie het embargo onderschreef, kon niet beweren dat dit het gewenste resultaat had, namelijk democratische hervormingen in Cuba. De familie Castro is al bijna 56 jaar aan de macht.

Sinds 1998 richtte de anti-Amerikaanse propaganda van de Cubaanse regering zich op de ‘Cubaanse vijf’. In dat jaar arresteerden de VS vijf Cubanen voor spionage. Cuba heeft altijd volgehouden dat de mannen het eiland juist beschermden tegen „terroristische aanslagen” vanuit Amerika. Nu zijn ze terug in Cuba, in ruil voor de Amerikaan Alan Gross.

Veel groter zullen de gevolgen zijn van de aangekondigde ontmanteling van het embargo, waartegen in Amerika nog wel politieke weerstand is. President Castro herhaalde gisteren zijn vertrouwde boodschap: „De economische blokkade beschadigt ons land en moet stoppen.”

In Havana luiden de klokken

De opheffing van het embargo zal een enorme economische impuls geven aan het verarmde Cuba. Het eiland is nu nog aangewezen op relatief dure import uit verder weg gelegen landen, waaronder de belangrijke handelspartner Nederland. Vooral naar Amerikaanse landbouwproducten zal veel vraag zijn. En ook Amerikaanse toeristen zullen geld binnenbrengen, al blijft het toerisme nog altijd aan beperkende regels gebonden, aldus president Obama.

Gisteren verzamelden de Cubanen zich in euforische stemming in bars en op straat rond televisies. Leraren onderbraken hun lessen. Na de aankondiging luidden de klokken in Havana. „Voor de Cubanen is dit als een extra shot zuurstof”, zei de 32-jarige it-specialist Carlos Gonzalez in Havana tegen AP.

Het nauwere contact met Amerika kan de roep om democratisering in Cuba versterken. Er zal een uitwisseling van ideeën ontstaan met Amerikanen en met Cubanen die naar de VS zijn gemigreerd en tot nu toe slechts zo nu en dan terug mochten naar hun familie.

Het effect daarvan moet nu ook weer niet worden overschat: Cubanen mogen door de VS geïsoleerd zijn, ze hebben al jaren contact met toeristen uit andere westerse, democratische landen. En sinds Raúl in 2006 zijn broer Fidel opvolgde, is er al langzaam maar gestaag meer vrijheid gekomen. Cubanen mogen bijvoorbeeld kleine bedrijfjes en restaurants beginnen en sinds vorig jaar kunnen ze naar het buitenland reizen.

Raúl Castro hield tot nu toe stevig de controle over deze hervormingen. Hij leek ze vooral in te zetten als middel tot ontlading van de groeiende onvrede onder Cubanen. Telkens als de roep om verandering toenam, kregen de Cubanen weer een kleine verbetering toegeworpen. Veranderen om te behouden.

Cubaanse regering verliest de regie

De stap van gisteren is een veel snellere verandering dan Cuba in een halve eeuw heeft gezien. Bovendien kan de regering Castro er de regie niet over houden. Hoeveel geld komt er straks Cuba binnen? Hoeveel Amerikaanse toeristen komen er op termijn op bezoek? En hoe gaat dit de Cubaanse publieke opinie beïnvloeden?