Het voorgeprogrammeerde gescheld van Dirk

Onlangs kreeg ik een bericht van ene Dirk: ik moest weten dat ik een ‘smerig racistisch teringwijf’ was en ik verdiende een ‘anoniem graf’. De aanleiding? Mijn column op 5 december, in nrc.next. Ik had een aantal racistische commentaren van internet onder elkaar gezet, tussen aanhalingstekens én met een noot ter verduidelijking dat het niet mijn woorden betrof, maar op nrc.nl was de noot verloren gegaan. „Karma always comes back around!!”, schreef deze Dirk mij. „Jij komt jezelf nog wel tegen...” Hij wenste me ook nog „een dikke worst in mijn reet”. Zo probeerde hij kwaad (racisme) met kwaad (bedreigingen) te bestrijden.

Toen ik hem erop wees dat hij verkeerd had gelezen, schreef hij: „Niet handig van NRC om de voetnoot er niet aan toe te voegen. Dat veroorzaakt dus dit soort reacties.”

Het anonieme graf en de worst had hij, kortom, niet zelf bedacht: het vuil uit zijn mond kwam van nrc.next. Dirk hoeft geen verantwoordelijkheid te nemen voor zijn eigen woorden, omdat de ander deze volgens hem „uitlokt” en „verdient”. Hij gaat uit van een noodzakelijke causaliteit tussen actie en reactie, tik-tak, alsof hij een swingend balletje in een Newtonpendel is.

In Australië gebeurde maandag wat anders. Er was de vreselijke gijzeling, maar er was ook een verrassende reactie: ov-reizigers twitterden massaal met de hashtag #illridewithyou om moslims te steunen die voor vergelding vreesden. De actie begon nadat ene Rachael een vrouw zag die haar hoofddoek afdeed in de trein.

Het mooie aan die actie is dat het kwaad niet als leidraad wordt genomen. Alleen zo kan een karma-cyclus van haat worden doorbroken. De filosoof Hannah Arendt (1906-1975) betoogt dat het vermogen tot een nieuw begin het meest essentiële kenmerk van de mens is. „Man is free because he is a beginning”, schrijft ze in haar essays over vrijheid. Er is altijd de mogelijkheid tot verandering, behalve voor wie zijn eigen handelen louter als wetmatige reactie ziet.

De mens is geen machine met een doorlopend programma; hij kan altijd halt houden, weigeren, opstaan, zich omdraaien, een andere weg inslaan. Deze spontaniteit is van levensbelang. Het kwaad ontwikkelt zich namelijk vrij logisch: denk ‘ellende’ en beelden te over. Met kwaad op kwaad reageren is dan ook makkelijk. Het goede is moeilijker te verbeelden. Vandaar dat het belangrijk is om soms gevoelsmatig ‘onnatuurlijk’ te reageren, want alleen uit het onverwachte groeien nieuwe dingen. De aangeboden hulp van Rachael was geen reflex, maar een spontane daad. Het gescheld van Dirk is voorgeprogrammeerd.

Karma always comes back around” – tenzij je ermee breekt. Wat uit het kwaad voortkomt, is flexibel.

Wees eens wat creatiever met die worst, Dirk.