Onverwacht sneuvelen zorgwet tekent gebrek aan regie bij PvdA

Binnen de coalitie werd het verzet van de PvdA tegen de zorgwet lang onderschat. De VVD vindt dat de PvdA een oplossing moet vinden.

18.24 uur Foto’s David van Dam

„Er is vandaag iets heel erg mis gegaan.” Zo verwoordde premier Mark Rutte bij het verlaten van het Torentje na negen uur crisisberaad het crisisgevoel in de coalitie. Want crisis ís het, sinds een wetsvoorstel van minister Edith Schippers (Volksgezondheid, VVD) voor het beperken van de vrije artsenkeuze gistermiddag sneuvelde in de Eerste Kamer.

Wáár het misging, dat zei Rutte niet: bij zijn coalitiepartner PvdA. Schippers’ zorgwet sneuvelde door de tegenstem van drie rebellerende senatoren van PvdA-huize: Adri Duivesteijn, Marijke Linthorst en Guusje ter Horst. Ze keerden zich naar eigen zeggen tegen het wetsvoorstel omdat ze vinden dat de macht van de zorgverzekeraars niet te groot mag worden.

Dat de wet gebaseerd was op een regeerakkoord, een uitgebreide deal met de zorgsector én afspraken met de drie ‘constructieve’ oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP, maakte het rebellerende trio niets uit. Senatoren maken hun eigen afweging, verklaarden ze na afloop – óók als ze van een regeringspartij zijn. „De enige afspraak die ik ken, is het verkiezingsprogramma van mijn eigen partij’, aldus Ter Horst. Hun tegenstem was fataal omdat het kabinet en de ‘constructieve drie’ in de Eerste Kamer over een minimale meerderheid beschikken van 38 zetels (op 75 zetels).

Over de motieven van de drie PvdA’ers, die volgend jaar alle drie niet terugkeren in de senaat, lopen de lezingen uiteen. Linthorst uitte eerder inhoudelijke bezwaren, zeggen betrokkenen. Duivesteijn ook – al verbond hij die niet expliciet met een tegenstem.

Met name over de motieven van Ter Horst zijn twijfels in de PvdA. Zij meldde pas gisterochtend dat ze een probleem had. Ook verklaarde ze vóór te zullen stemmen als de rest van de fractie dat ook zou doen. En ze was niet aanwezig bij een laatste crisisberaad met drie bewindslieden. Van de drie senatoren is Ter Horst de enige die tegen haar zin afscheid neemt van de senaat: de partijtop zette haar op een onverkiesbare plaats, waarna ze zich terugtrok van de kandidatenlijst. Met die aftocht heeft haar tegenstem niets te maken, verklaarde ze gisteravond.

Bewindsliedenoverleg

Hoe kon het zó totaal en zó onverwacht misgaan bij de PvdA? Zowel coalitiepartner VVD als de ‘constructieve’ oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP zeiden gisteren volledig overvallen te zijn door de opstand van de drie PvdA’ers. Bij het vaste overleg met de constructieve oppositie hadden PvdA-leider Diederik Samsom en vicepremier Lodewijk Asscher een dag eerder niets gezegd over een mogelijk probleem in de senaatsfractie, zeggen aanwezigen.

Toch was in de coalitie vorige week al bekend dat er bezwaren leefden bij PvdA’ers in de Eerste Kamer – toen nog alleen Duivesteijn en Linthorst. VVD-fractieleider Loek Hermans meldde het in het wekelijkse VVD-bewindspersonenoverleg. Schippers was daar niet blij mee. Maar vanuit de PvdA-top klonk telkens de bezwering: tot een tegenstem zouden die bezwaren niet leiden.

Tot gisteren aan het begin van de middag. Toen bleek dat Marleen Barth, de PvdA-aanvoerder in de Eerste Kamer, de regie kwijt was. Op de senaatsvloer vroeg ze uitstel van stemming over de zorgwet aan. Haar fractie wilde graag nog wat „technische vragen” beantwoord zien door het kabinet. Het liefst zou ze pas rond middernacht stemmen.

Barths verzoek leidde tot irritatie bij de andere partijen. Extra pijnlijk was de situatie rond de doodzieke SGP-senator Gerrit Holdijk. Hij was speciaal naar Den Haag gekomen omdat zijn stem doorslaggevend was voor de wet. Van de Kamervoorzitter kreeg Barth een uur.

Wat die „technische vragen” eigenlijk betekenden, werd snel duidelijk: een noodberaad van Barth met de opstandige senatoren en Schippers, Asscher en staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA, Volksgezondheid). Het hielp niet: bij de hoofdelijke stemming keerden de drie zich tegen het wetsvoorstel. Het sneuvelde met 33 tegen 38 stemmen.

Crisisoverleg

Meteen daarna kwam de top van de coalitie bijeen in het Torentje voor crisisoverleg: Rutte, Schippers, Asscher, Samsom en VVD-fractieleider Halbe Zijlstra. Daar maakte Schippers duidelijk dat deze wet cruciaal is voor haar. Financieel is er niet meteen een probleem: hoewel de wet op 1 januari in zou moeten gaan, komen de opbrengsten voor de schatkist pas per 2016. En over de precieze opbrengsten van het inperken van de vrije artsenkeuze is nog onzekerheid. Maar Schippers ging het om het principe: in de coalitie, met ‘het veld’ en met de ‘C3’ was een bewuste keuze gemaakt voor de vrije artsenkeuze - en niet voor uitkleden van het basispakket of verhoging van het eigen risico. Dreigen met aftreden deed Schippers niet, aldus betrokkenen, maar het kwam in de buurt.

De VVD eist van de PvdA een snelle oplossing. Gisteravond spraken liberale ingewijden over een termijn van 24 uur – anders zou er een kabinetscrisis komen. In de PvdA klinkt het dat het zeker een paar dagen kan duren voordat er een uitweg gevonden is.

De drie leiders van de constructieve oppositie mochten ook langskomen bij het noodberaad. Ook zij hadden alle reden om boos te zijn. Ondanks bezwaren, met name bij de ChristenUnie, stemden hun senatoren braaf vóór het voorstel omdat er politieke afspraken waren gemaakt in de Tweede Kamer.