‘Het lijkt hier wel een piramidespel’

Het gat tussen financiële toezeggingen van EU-lidstaten en wat ze ook daadwerkelijk betalen, is in een paar jaar tijd spectaculair gegroeid. Europarlementariër Paul Tang is verbijsterd.

Hij is weer voorbij, de rituele dans rondom de Europese begroting. Morgen hamert het Europarlement op de valreep een zwaar bevochten compromis af. Daarmee is de Europese variant op de Amerikaanse ‘government shutdown’ afgewend. Maar dat er volgend jaar wéér knallende ruzie komt, staat nu al vast. It’s groundhog day!

Als nieuw lid van het Europees Parlement, en van de budgetcommissie hierin, maakte Paul Tang (PvdA) de jaarlijks terugkerende begrotingsdiscussie voor het eerst van dichtbij mee – en hij is verbijsterd. „Het lijkt op een piramidespel, dat doorgaat totdat we de rekening op een dag niet meer kunnen betalen”, zegt hij. „Dat willen we echt niet meemaken.”

Het grote pijnpunt is telkens weer het verschil tussen datgene wat EU-lidstaten toezeggen en wat ze (later) betalen. Dat gat is spectaculair gegroeid: bedroeg de berg onbetaalde rekeningen in 2010 nog 5 miljard euro, begin dit jaar was dat 23,4 miljard euro. De Europese Commissie begint een serieuze wanbetaler te worden, maar kan daar zelf weinig aan doen: bij wet mag zij geen schulden maken. Ze kan de rekeningen dus niet voldoen door geld te lenen op de financiële markten, zoals een ‘gewone’ regering zou doen.

Het Europarlement wil dat lidstaten zelf het verschil bijleggen, maar dat zorgt elk jaar voor trammelant. Het doen van toezeggingen is niet het struikelblok. Op 6 procent na (voor de EU-administratie) vloeit het geld uit de EU-begroting terug naar lidstaten, in de vorm van subsidies, voor zaken als landbouw, onderwijs en wetenschap.

Zodra er ook echt betaald moet worden, krabbelen landen echter terug en zeggen ze tegen de commissie: los het maar op. De onderhandelingen waren dit jaar extra complex door de naheffing die Nederland en het Verenigd Koninkrijk aan de EU-begroting bleken te moeten betalen, door aanpassing van statistische meetmethodes.

Tang vergelijkt de discussie met 28 mensen die uit eten gaan, afspreken hoeveel het mag kosten, uiteindelijk maar een deel willen betalen en vervolgens aan de uitbater vragen of hij niet nog ergens een geldpotje heeft liggen. „Het is heel hypocriet”, zegt Tang. „Maar die hypocrisie wordt ook uitgelokt.” Normaliter plaats een overheid een reservering tegenover een uitgave. Maar in Europa zijn de toezeggingen en betalingen twee gescheiden begrotingstrajecten, die ook in de tijd ver uit elkaar liggen. Tang: „De verleiding om eerst ja en dan nee te zeggen is dus heel groot.”

Onder druk van de financiële crisis en daaropvolgende bezuinigingen is die reflex veel sterker geworden. Lidstaten bedongen voor de huidige meerjarenbegroting (2013-2020) zelfs een verlaging, terwijl de bonnetjes van de vorige periode binnenstroomden en de achterstand al fors opliep.

Begrotingshavik

Het wegwerken van de achterstand kan moeilijk ten koste gaan van de directe inkomenssteun die boeren krijgen – met boeren wil je geen gedonder. Ook bedrijven die grote infrastructurele projecten doen, blijven vaak buiten schot, want een half aangelegde weg is geen goede politieke reclame. Dus zijn het in de praktijk vooral middelgrote en kleine bedrijven, hulporganisaties en universiteiten die lang op hun geld moeten wachten of er zelfs naar kunnen fluiten.

Volgens Tang moet Den Haag waken voor deze tendens. Nederland positioneert zich in Brussel graag als begrotingshavik, niet in de laatste plaats door EU-begrotingen stelselmatig af te wijzen. Maar Nederland profiteert ook relatief veel van het Europese wetenschapsbudget Horizon2020. „Van de elke euro die daar naartoe gaat, krijgt Nederland 1,50 euro terug”, zegt de PvdA’er. „Daarop bezuinigen is dus niet in ons belang.”

Bovendien zorgt de Europese begrotingsdans voor onzekerheid. „Het kan niet zo zijn dat een universiteit een onderzoeker heeft aangetrokken en die weer moet ontslaan omdat toegezegd budget niet betaald wordt”, zegt Gerben-Jan Gerbrandy (D66). Omdat vaak niet duidelijk genoeg is hoe schrijnend de gevolgen kunnen zijn, wil Tang snel een Europese klachtenlijn openen.

Anderhalve week geleden bereikten lidstaten en Europarlement, met de commissie als bemiddelaar, alsnog een compromis. Tot voor kort was het staande praktijk om ongebruikt geld meteen terug te storten naar lidstaten. Vanaf dit jaar kan het ook, als het er al is, worden aangewend om betalingsachterstanden weg te werken. Het Europees Parlement eiste dat dit ook gebeurt met extra meevallers, zoals boetes die door de Europese Mededingingsautoriteit worden opgelegd. Lidstaten zijn daar mondjesmaat aan tegemoet gekomen.

Het Europarlement bedong dat in ieder geval de betalingsachterstand voor 2014 (bijna 5 miljard euro) wordt gedekt en wist voor komend jaar extra geld te bedingen voor het Europese wetenschapsbudget Horizon2020 (45 miljoen euro), studentenprogramma Erasmus+ (16 miljoen) en het EU-buitenlandbeleid (32 miljoen). Ook gaat er iets meer geld naar het bankentoezicht en naar Frontex, het agentschap dat de bewaking van de Europese buitengrenzen coördineert. De commissie is bovendien gevraagd om met een betalingsplan voor de langere termijn te komen.

„Het akkoord dat er nu ligt, brengt weer wat rust”, zegt D66’er Gerbrandy. „Maar dat is helaas wel tijdelijk.” Volgens de Europese Commissie zal de totale betalingsachterstand het komend jaar niet verder groeien dankzij het bereikte akkoord, maar dat is waarschijnlijk te optimistisch ingeschat.