Als het brood niet betaalbaar is, kan Poetin het wel vergeten

Val van de roebel, inflatie en kapitaalvlucht. Is er nog een uitweg voor Rusland?

Een vrouw in Moskou loopt langs een bord waarop de wisselkoers van de roebel is aangegeven. De afgebeelde koersen zijn van woensdag 3 december. Foto Reuters

Demonstreren tegen een monetaire afgang? Het gebeurt. Vrijdag betoogde een clubje burgers bij de Centrale Bank van Rusland in Moskou. Ze eisten aandacht voor het feit dat Russen die een valutahypotheek hebben het slachtoffer worden van de gestaag dalende roebel. Hun leuzen: „help de banken, help de leners” en „valuta hypotheek, levenslange slavernij”. De betogers, die onmiskenbaar tot de rijkere middenklasse behoren, werden gesteund door radicale clubs als Rood Front.

Russen kozen tussen 2006 en 2008 voor zo’n valutahypotheek omdat de rente tien procentpunt lager was dan die op een roebelhypotheek. Toen zaten er 35 roebel in een euro, nu ruim 70. Dat rentevoordeel is dus omgeslagen in een veel groter koersnadeel. De Centrale Bank levert geen cijfers over het aantal valutahypotheken. Een parlementslid houdt het op slechts 25.000, een bankier op 150.000. De regeringsgezinde partij Rechtvaardig Rusland, wil dat de valutahypotheken worden ‘geherstructureerd’.

Het is een van de dilemma’s waarmee president Vladimir Poetin wordt geconfronteerd nu de economische crisis in Rusland zich verdiept. Het lot van de roebel is daarvan het tastbare bewijs. Sinds begin dit jaar is de munt een derde minder waard geworden. De koers daalde van 45 roebel voor een euro naar meer dan 80 gisteren.

Dat tij kan het Kremlin niet in een handomdraai keren. Al vijftien jaar wil Poetin de basis van de economie op een andere leest schoeien. Voordat hij in 2000 president werd, bepleitte hij in zijn essay Rusland op de drempel van het derde millennium een toekomst van een hoogwaardige en zelfstandige volkshuishouding. Hij heeft tot nu toe weinig bereikt en ook weinig gedaan. Poetin kon de schatkist spekken met petrodollars, die circa de helft van het staatsbudget dekken. Zo kon hij het sociale contract met de burgers in stand houden. Met een olieprijs van rond de 60 dollar per vat en een navenante roebelkoers staat dat contract onder druk.

Maar Poetin wijkt tot nu toe niet. In zijn jaarlijkse ‘troonrede’ schetste de president op 4 december een autarkisch perspectief waarin Rusland niet meer afhankelijk is van westerse energieconsumptie. Autarkie straks is echter geen oplossing voor de problemen nu. Poetin wordt geconfronteerd met maar liefst vier dilemma’s.

1 Vrij kapitaalverkeer

De koersval kan worden gestuit door het kapitaalverkeer onder controle van de regering te brengen. Dat gebeurt vooralsnog niet. Een en andermaal heeft president Poetin beloofd dat het vrije verkeer niet aan banden wordt gelegd. Als hij dat wel zou doen, zou hij het investeringsklimaat in Rusland immers een slag toebrengen. Wellicht een fatale slag. Wie steekt geld in een land als hij niet vrijelijk over de winst kan beschikken?

Maar door de grenzen open te houden, is de roebel op de roetsjbaan onbeschermd achtergebleven en teert de Centrale Bank van Rusland (TsBR) door haar marktinterventies in op haar reserves. Per 1 december had de bank volgens haar eigen gegevens nog 373 miljard dollar buitenlandse valuta in kas, circa 100 miljard minder dan eind 2013. De regering zelf spreekt ook haar olie- en gasfondsen aan. Het ‘welvaartsfonds’ is dit jaar met 9 miljard gekrompen tot 80 miljard dollar.

2 Inflatiebestrijding

De devaluatie van de roebel heeft de inflatie aangewakkerd. Volgens de TsBR komt de geldontwaarding dit jaar uit op ongeveer 10,5 procent, een verdubbeling ten opzichte van de trend vóór de annexatie van de Krim in maart. De Russische contrasancties tegen de westerse strafmaatregelen helpen ook niet. Sinds het verbod in augustus op de import van talrijke voedselsproducten uit Europa is de broodprijs met 10 procent gestegen. Brood is hét product dat iedere Rus, van rijk tot arm, als symbool van de toestand ziet. Zonder betaalbaar brood geen sociaal contract tussen Kremlin en Rusland. Inflatie is een achilleshiel van Poetin.

3 Investeringsklimaat

De TsBR probeert deze inflatie daarom te beteugelen door de rente voor de geldmarkt te verhogen: eerst tot 10,5 procent en vannacht tot maar liefst 17 procent. En dat terwijl de economische groei dit jaar daalt tot maximaal 0,5 procent. De keerzijde van de medaille is dat het binnenlandse investeringsklimaat nog verder verslechtert. Een ondernemer leent alleen tegen zulke rentes als hij rendementen kan verwachten van 20 tot 30 procent per jaar. Dat zijn zelden duurzame investeringen. Door die hoge rentestand verergert de kwaal van het investeringsklimaat, dat toch al lijdt onder corruptie en willekeur van de overheid, kortom, onder een structureel gebrek aan rechtsstaat.

4 Buitenlands kapitaal

In zijn ‘troonrede’ voor Doema en Federatieraad presenteerde Poetin een ei van Columbus om deze drie problemen te lijf te gaan. Zoals een amnestie voor Russen die hun zwarte geld in belastingparadijzen offshore hebben geparkeerd. Wanneer die hun kapitaal naar Rusland ‘repatriëren’, zullen de Russische fiscale en justitiële autoriteiten „geen vragen stellen” over de herkomst van hun vermogen. Poetin appelleert met dit eenmalig pardon aan de nationale trots van veel Russen, ook de superrijken. Maar werkt zo’n amnestie? Juist door het gemis van rechtstatelijke traditie is er weinig vertrouwen dat de staat zijn beloftes houdt. Het blikveld van zowel de regering als de ondernemers blijft zodoende heel kort: wat vandaag nog op een stevig fundament lijkt, kan morgen drijfzand blijken.

Uit deze dilemma’s moet Poetin een uitweg vinden. Vermoedelijk zoekt hij die in een vijfde dilemma dat nog bijna niemand in en buiten Rusland kent.