VOC-mentaliteit! Toch!

Hoe zou het in Cambodja zijn? Soms krijg je antwoord op een vraag die nog niet bij je opkwam. Dat gebeurde mij met Muskietengat van John ter Horst. De schrijver is op het spoor geraakt van een poging van de VOC om in Cambodja een monopolie op handel in hertenhuiden te bemachtigen. Met succes, al is er voortdurend strijd met de grote handelsconcurrent Portugal. De ondergang zet in als de Portugal gezinde sultan Ibrahim de macht grijpt, en de aanval op de Hollanders opent, onder meer in het Muskietengat, een smalle monding van de Mekong-rivier.

Muskietengat is een persoonlijk relaas, vanaf de eerste zin: ‘Die middag word ik badend in het zweet wakker, als een drenkeling die lange tijd is mee gesleurd door een onderstroom en niet weet waar hij precies boven water is gekomen.’ In Phnom Penh dus, uitgangspunt van Ter Horsts queeste naar de waarheid in Cambodja vroeger en nu.

We krijgen een ongelofelijk helder beeld van de moeizame positie waarin het land tegenwoordig verkeert na een reeks rampen – Amerikaanse bombardementen, Pol ‘Killing Fields’ Pot, Vietnamese inval. Het wordt ons verteld via reisbelevenissen en gesprekken onderweg. Tussendoor zijn behendig de VOC-passages verstrooid, geschreven in romanstijl. Iets dat de VOC-schippers van toen nabij brengt. Hier en daar lijkt Ter Horst wel erg ingenomen met de beroepsgroep waartoe hij zelf behoort: ‘We lijken maar weinig oog te hebben voor de wrede werkelijkheid die achter alle optimistische vooruitgangsideologieën schuilgaat. Op één uitzondering na: antropologen. Die zijn juist op zoek naar verzwegen verhalen en delen van de geschiedenis die niet belicht worden.’ Onsje minder mag misschien.

Jammer ook dat Ter Horst in de laatste regels van Muskietengat de moraal van zijn boek overdreven dik formuleert: ‘Nee, de VOC was, net als de Rode Khmer-beweging, een gewelddadige organisatie.’ Maar van systematische massamoord kunnen we onze VOC nu ook weer niet betichten. Daar staat veel tegenover. Muskietengat is meteen een van de betere voorbeelden van wat we tegenwoordig ‘literaire non-fictie’ noemen.