Poolse kettingrookster tegenover de oppositie

Zaterdag hamerde oppositiepartij PiS bij een demonstratie weer op verkiezingsfraude. Hoe gevaarlijk is het protest voor premier Ewa Kopacz?

Tienduizenden deelnemers, een zee aan wit-rode Poolse vlaggen en een karrevracht dramatische retoriek over de staat van de Poolse republiek – de demonstratie van oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in Warschau zaterdag was een manifestatie in de beste traditie van haar leider, voormalig premier Jaroslaw Kaczynski.

„Deze verkiezingen werden vervalst!”, verklaarde Kaczynski over de regionale stembusgang van vorige maand. „Doe de verkiezingen over!”, eiste de menigte voor de kanselarij van premier Ewa Kopacz.

Exact 33 jaar nadat de communistische generaal Wojciech Jaruzelski de staat van beleg afkondigde om de oppositie van vakbondsleider Lech Walesa te kraken, wordt de democratie in Polen opnieuw bedreigd, aldus Kaczynski: de regering van Burgerplatform (PO) en de Boerenpartij (PSL) „vernietigt het land” en houdt de macht vast via stembusfraude.

In de verkiezingen van vorige maand ging PiS voorop, het behaalde het beste resultaat in negen jaar: 26,85 procent van alle stemmen. Maar dat is minder dan de exit polls voorspelden. Nadat de Polen door computerfalen dagenlang moesten wachten op de resultaten en nadat de hoeveelheid ongeldige stemmen groter bleek dan normaal, kwam Kaczynski tot zijn conclusie: er moest wel gesjoemeld zijn.

De verkiezingscontroverse is de laatste in een reeks bittere confrontaties en verdachtmakingen aan het adres van het liberale PO. Sinds zijn conservatieve, nationalistische en katholieke PiS in 2007 de macht moest afstaan aan Donald Tusk, twee weken geleden geïnstalleerd als voorzitter van de Europese Raad, beukt Kaczynski hard in op diens partij.

Tusk wist steeds weerwerk te bieden. Maar moet zijn opvolger Kopacz zich zorgen maken over de machtsontplooiing van zaterdag?

Volgens Jedrzjej Bielecki, journalist bij de centrum-rechtse krant Rzeczpospolita, dreigt de agressieve aanpak van Kaczynski vooral het isolement van diens oppositiepartij te bestendigen. „Ik geloof niet dat er sprake was van fraude”, vertelt Bielecki in een koffiebar in de ministeriebuurt. „Het probleem met Kaczynski is dat hij een slecht politicus is. Als je over Polen praat alsof het Wit-Rusland is, haken kiezers af.” 29 procent van de ondervraagden in een recente enquête gelooft dat de verkiezingen onfair verliepen. Dat is net iets meer dan het stemmenaantal van PiS.

Veel gematigde kiezers koesterden al een wantrouwen tegen de partij vanwege haar uiterst conservatieve opvattingen, haar autoritaire neigingen en de PiS-obsessie voor de vliegramp in het Russische Smolensk in 2010. Daarbij kwamen tientallen leden va de Poolse elite om, inclusief president Lech Kaczynski, de tweelingbroer van Jaroslaw. Kaczynski en andere PiS-leden opperden dat de ramp een aanslag was, waarvan de ware toedracht toegedekt werd door de PO-regering en Russisch president Vladimir Poetin.

„Smolensk is een morele kwestie”, zegt Michal Prósinski. De sober zwart geklede voorzitter van de hoofdstedelijke PiS- jongerenafdeling gaat enkele dagen voor de demonstratie in de koude ochtendmist van kerk tot kerk om de voornamelijk bejaarde parochianen pamfletten over de mars in de handen te stoppen. De vraag of Kaczynski, een vrijgezel die lang inwoonde bij zijn moeder en enkele jaren geleden nog geen bankrekening bezat, de juiste man is om de partij te blijven leiden, is voor de 27-jarige katholiek Prószinski niet aan de orde. „Zijn leiderschap is evident en natuurlijk. Hij heeft de partij gecreëerd.” Zelf stelde Kaczynski onlangs in het vooruitzicht nog verkiezingen te willen bevechten tot in 2023.

Amechtige oppositie

Journalist Bielecki wijst erop dat de schrille toon van de partijleider niet alleen kiezers, maar ook potentiële coalitiepartners afschrikt. Het gevolg is dat PiS, zelfs bij winst in de parlementsverkiezingen van volgend jaar, wellicht geen meerderheid zal vinden. Voeg daarbij de amechtige staat van de linkse oppositie en het is onwaarschijnlijk dat iemand volgend jaar om het PO van Kopacz heen kan. Een bijzonder feit, legt journalist Bielecki geestdriftig uit: „Dat na acht jaar bewind een liberale partij [PO,red.] zou kunnen verder regeren in een land dat niet bepaald het rijkste is van Europa en bovendien katholiek: dat is behoorlijk apart.”

De liberalen zijn zich bewust van de behoefte aan sociale correcties. Weliswaar is de Poolse economie er de afgelopen decennia spectaculair op vooruitgegaan, maar inkomensverschillen zijn hoog. In de straten van de ministeriebuurt laden goedgeklede mensen de tassen van haute couture- en haute cuisine-winkels in dure terreinwagens. Zij zijn de winnaars van de economische race die op gang kwam in de harde jaren negentig. Bij hun huizen met nadrukkelijke waarschuwingsborden van bewakingsfirma’s in de tuin bellen ’s avonds mannen aan voor voedsel en een paar zloty’s. Jongeren, zeker in de provincie, zien nog steeds weinig kans op een redelijk betaalde baan. Velen onder hen stemmen PiS.

Emigratie naar West-en Noord-Europa haalde tot nu toe druk van de ketel, maar veroorzaakte ook vergrijzing en daarmee zorgen over de toekomst van het pensioenstelsel. De behendige Tusk schoof de afgelopen jaren al langzaam op naar links. Kopacz, evenzeer een pragmatica, belooft meer kinderopvang, voorzieningen voor bejaarden en maatregelen om jeugdwerkloosheid aan te pakken.

Kettingrokende arts

De 58-jarige kettingrokende arts met een reputatie van taaiheid, ontplooide geen visionair programma bij haar aantreden. Toch wist ze zich tot nu vrij goed staande te houden. Het feit dat Kopacz vrouw is, wordt gezien als rem op de retorische uithalen van de ouderwets galante Kaczynski. Haar macht consolideerde ze door partijrivalen de regering binnen te loodsen, een manoeuvre waarin veel commentatoren de hand van voorganger en bondgenoot Tusk zagen.

Ook op diplomatiek gebied speelt de nieuwe regering het spel beheerst. Bij EU-klimaatoverleg in oktober haalde Kopacz flinke toezeggingen binnen voor het steenkool producerende Polen. Grzegorz Schetyna, vervanger voor buitenlandminister Radoslaw Sikorski, hanteert een minder agressieve toon over Rusland en Oekraïne dan zijn voorganger. Polen staat weer dichter bij de Europese diplomatieke mainstream.

De resultaten van de lokale verkiezingen zijn niet briljant, maar evenmin een zware blaam voor Kopacz. Haar appreciatiecijfers bij de kiezers zijn beter dan die van Tusk voor hij naar Brussel trok. Na zeven jaar waren de Polen op hem uitgekeken. Een afluisterschandaal deze zomer bezorgde zijn regering verdere reputatieschade. Vooral saillant was een gesprek waarin voormalig binnenlandminister Bartlomej Sienkiewicz met de directeur van de nationale bank besproken zou hebben hoe die de kans op PO-herverkiezing in 2015 kon vergroten via monetaire injecties.

Dergelijke voorvallen roepen vragen op voor de toekomst. Indien de overgang van Tusk naar Kopacz succesvol blijkt, transformeert PO zich tot iets ongeziens in het democratische Polen: een systeempartij die voor een derde termijn verkleeft met de macht. Wie kan daar straks een vitale en geloofwaardige oppositie tegenoverstellen?