“Het bedrijf heeft toch te veel geld”, en daarom gedraagt de topman zich onethisch

Beeld HH

Topbestuurders en managers vertonen meer onethisch gedrag wanneer zij daar een rechtvaardiging voor hebben, blijkt uit onderzoek naar machtsrelaties en onethisch gedrag op de werkvloer dat de Rijksuniversiteit Groningen uitvoerde voor NRC Q. Ze declareren bijvoorbeeld eerder te veel als ze weten dat het goed gaat met hun bedrijf.

Voor je werk ben je onlangs op zakenreis geweest naar de Verenigde Staten. Tijdens de reis eet je met drie zakenpartners in een restaurant. De rekening van 100 dollar besluiten jullie te delen. Je betaalt dus maar 25 dollar, maar terug in Nederland declareer je alle kosten bij je bedrijf.

Zou jij het doen? Nee?

En wat als je een hoge functie had, en dit weet: dat het reisbudget enorm is en dat het bedrijf dus met gemak de hele rekening kan vergoeden.

Onlangs vroegen we onze lezers deze vragenlijst in te vullen. De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) doet voor ons namelijk onderzoek naar machtsrelaties en gedrag op de werkvloer. 476 mensen deden mee aan het onderzoek. Dit zijn de resultaten van het eerste deelonderzoek, ingevuld door 158 mensen.

“Anderen doen het ook”

Wat blijkt? Topmannen- en vrouwen, bestuurders, managers - mensen met veel macht dus - vertonen meer onethisch gedrag wanneer zij daarvoor een rechtvaardiging hebben. “Anderen doen het ook”, “het bedrijf heeft toch te veel geld”, “want ik krijg een kleinere bonus”, dat soort redenen.

Respondenten werd gevraagd op een schaal van 0 (werkvloer) tot 100 (top van het bedrijf) aan te geven hoe veel macht ze hebben binnen hun bedrijf. Vervolgens kregen ze vijf scenario’s voorgelegd. Daarin werd elke keer een onethische handeling beschreven: een te hoge bonus ontvangen en er niks over zeggen, of je voordoen als iemand anders en zo vertrouwelijke informatie inwinnen bij een ander bedrijf.

Hun werd verzocht aan te geven hoe waarschijnlijk het was, wederom op een schaal, dat ze zich zo zouden gedragen als in het scenario beschreven. De helft van de ondervraagden kreeg een verhaal te zien mét een rechtvaardiging voor het onethische gedrag, de andere helft zonder.

Weinig invloed = weinig keuze

Terug naar het zakenetentje. Mensen met hoge machtsposities waren eerder geneigd de honderd dollar, alle kosten dus, bij hun bedrijf te declareren als ze dat voor zichzelf konden rechtvaardigen. Voor mensen met weinig invloed op de werkvloer speelde die rechtvaardiging veel minder een rol. Zich fout gedragen hangt bij hen niet samen met of ze het aan zichzelf kunnen verantwoorden.

“Mensen met macht zijn zichtbaar, doelwit van kritiek, ze hebben iets te verliezen”, zegt Sanne Feenstra, onderzoekster bij de RUG.

“Binnen het bedrijf wordt er misschien meer op ze gelet. We vermoeden dat juist daarom deze mensen een rechtvaardiging nodig hebben.”

Vermoeden, want naar het waarom wordt momenteel nog vervolgonderzoek gedaan.

“Mensen met macht kunnen door hun positie meer voor elkaar krijgen. Een rechtvaardiging maakt dat ze makkelijker onethisch handelen.”