Nog steeds geen buitenboordmotor

Foto’s ANP, Roel rozenburg

Veel aandacht kreeg het niet, maar opmerkelijk was het wel: de Tweede Kamer sprak zich deze week uit tegen het boren naar schaliegas. Althans, tijdens deze kabinetsperiode. De aanjager van die uitspraak was Diederik Samsom. Opmerkelijk, want het was tegen de zin van het kabinet: dat wil de optie om de komende jaren te gaan boren, serieus open houden. Eindelijk deed de PvdA-leider iets waar partijgenoten hem al tijdenlang toe aansporen: hij zocht de confrontatie met zijn eigen kabinet. En hij won.

Een ‘Bolkesteintje’ – zo zou je Samsoms schaliegasactie kunnen noemen. Zijn positie vertoont overeenkomsten met die van de VVD-leider onder het eerste paarse kabinet (1994-1998). Ook hij is politiek aanvoerder van de tweede regeringspartij in een coalitie van VVD en PvdA (destijds ook met D66 erbij). En ook hij besloot als fractieleider in de Tweede Kamer te blijven om het gezicht van zijn partij te bewaken.

Toch is er een verschil. Bolkestein domineerde vier jaar lang het politieke debat. Als ‘buitenboordmotor’ van Paars botste hij herhaaldelijk met zijn eigen kabinet. Na vier jaar werd de VVD beloond met een klinkende verkiezingszege. Samsom lijkt daarentegen niet in staat het initiatief naar zich toe te trekken. Halverwege Rutte II heeft hij allesbehalve uitzicht op een electorale triomf: in de peilingen en in de partij gaat het zó slecht dat hij op dit moment de politieke dood in de ogen kijkt.

Vier redenen waarom Frits Bolkestein slaagde als ‘libero’ en Diederik Samsom – tot nu toe – niet.

1 Het politieke klimaat is sterk veranderd

Het beeld van Bolkestein als oppositieleider tegen zijn eigen kabinet klopt niet helemaal, zeggen zijn oud-collega’s uit de paarse tijd. Hij zocht de confrontatie, jazeker, maar tegelijk hield hij zich netjes aan de coalitieafspraken. Zijn controverses creëerde Bolkestein op onderwerpen waarover weinig tot niets was vastgelegd in het regeerakkoord. „Frits zei altijd: ik sta voor mijn handtekening, en verder mag ik zeggen wat ik vind”, zegt Jacques Wallage, PvdA-fractievoorzitter onder Paars I. Wanneer Bolkestein wél tegenover het kabinet kwam te staan, trok hij nooit de ultieme consequentie. Zo verzette hij zich in 1997 luidruchtig tegen een snelle toetreding van Italië tot de Europese muntunie, maar toen het kabinet volhardde, staakte hij zijn verzet.

Vergeleken met nu waren de paarse jaren negentig een oase van rust en voorspoed. Nederland kende economische groei, er was geld om ideologische geschillen tussen VVD en PvdA af te kopen. Sinds het einde van de Koude Oorlog geloofde sowieso iedereen in de vrije markt.

Het liefst sneed Bolkestein politieke taboes aan: het asielbeleid, de falende integratie van moslims, de macht van Brussel en de uitbreiding van de NAVO richting Oost-Europa. Het ging hem om het bepalen van de politieke agenda, niet om het binnenhalen van beleidssuccessen.

Samsom heeft het moeilijker het debat naar zich toe te trekken. Op links en rechts floreren populisten, politici liggen permanent onder het vergrootglas van sociale media, de Tweede Kamer heeft veel macht afgestaan aan Europa en lokale overheden en de economische crisis noopt tot impopulaire bezuinigingen. „Samsom zit als sociaal-democraat met een reuzeprobleem”, zegt Hans Hoogervorst, oud-minister en vertrouweling van Bolkestein. „De verzorgingsstaat móet hervormd worden.”

2 Het kabinet heeft nu geen meerderheid in de Eerste Kamer

Volgens PvdA’er Wallage kon Bolkestein zich alleen zo nadrukkelijk profileren omdat er een regeringsploeg zat met een duidelijke missie: bewijzen dat regeren zonder christen-democraten mogelijk was. Het was de eerste kans daarvoor in tachtig jaar. Wallage: „Die cohesie ontbreekt nu.” Bolkesteins voormalige woordvoerder Clemens Cornielje, tegenwoordig Commissaris van de Koning in Gelderland, beschrijft de tijd van Paars I als „een periode van euforie”. Politieke kanonnen als Wim Kok (PvdA), Hans Dijkstal (VVD) en Els Borst (D66) hielden de coalitie bijeen, en dat gaf ruimte aan Bolkestein. „Hij was een soort kleuter in een zandbak: af en toe gooide hij met vormpjes, maar daar had je geen last van”, zegt Wallage.

Samsom heeft die politieke ruimte niet. Anders dan Paars I heeft Rutte II geen solide meerderheid in de Tweede én Eerste Kamer. Samsom zelf geeft de chaotische zoektocht naar steun in de senaat als verklaring voor zijn aanvankelijke opstelling als ‘veertiende minister’. Nu het kabinet permanente steun krijgt van de gedoogpartijen D66, ChristenUnie en SGP, is volgens Samsom een „nieuwe fase” aangebroken. Zie het schaliegas.

3 Bolkestein zocht intern veel meer tegenspraak op

Frits Bolkestein was geen man van details. VVD-Kamerleden kregen grote ruimte op hun eigen dossiers, ondertussen hield Bolkestein zelf de grote lijnen in de gaten. Daarnaast gaf hij volstrekt niet om beeldvorming. „Hij dacht van tevoren niet na of mensen boos zouden worden,” zegt VVD-europarlementariër Hans van Baalen, destijds adviseur van Bolkestein.

Diederik Samsom is een ander type politicus. Hij wil álles weten, elk detail, ieder cijfer – soms kent hij de dossiers van zijn Kamerleden beter dan zijzelf. Loslaten, zo geeft hij zelf toe, is niet zijn sterkste kant. Die stijl van leidinggeven leidde de afgelopen jaren regelmatig tot conflicten in de PvdA-fractie. „De relaxte, flegmatieke houding van Bolkestein is Samsom niet gegeven”, zegt Hans van Baalen. „Mijn indruk is dat hij geen mogelijkheid overslaat om een interview te geven”. Samsom, zegt van Baalen, „wil te veel de dagkoersen bepalen. Hij zou veel meer met de lange termijn bezig moeten zijn.”

Toch valt er wel wat te zeggen voor Samsoms micromanagement, zegt Jacques Wallage. „Bolkestein behaalde electorale successen, maar inhoudelijk heeft hij minder bereikt dan je zou denken. Samsom is vele malen succesvoller in het beïnvloeden van het beleid”.

Een andere karaktertrek van Bolkestein die VVD’ers roemen: hij duldde tegenspraak. Sterker nog: hij zocht het actief op. Tijdens het wekelijkse ‘happy hour’ (overigens zonder drank) op donderdagochtend verzamelde zich een clubje jonge, hardwerkende VVD’ers van wie Bolkestein verwachtte dat ze hem de waarheid zeiden. Aan ja-knikkers had hij geen behoefte. „Dan zei Frits: die hoef ik er niet meer bij, want die zegt toch alleen maar dat ik het goed doe”, zegt Clemens Cornielje.

Samsom omringde zich in de Tweede Kamerfractie ook met een kring van vertrouwelingen die alles tegen hem konden zeggen: ‘team-Samsom’. Maar die intimi zijn inmiddels allemaal vertrokken. Het is onduidelijk wie in zijn fractie de PvdA-leider op dit moment weerwoord geeft.

4 Het dualisme zit de VVD in de genen

Hoewel van nature dwars, had Frits Bolkestein zijn oppositionele houding niet zelf verzonnen. Het dualisme zit de VVD in de genen: wanneer de partij regeert, blijft de politiek leider in de Kamer. De PvdA is een monistische partij: Diederik Samsom is de eerste PvdA-leider die niet zelf minister is geworden – een heus politiek experiment. „En dat experiment moet wel slagen,” zegt Clemens Cornielje, „anders is de PvdA weer terug bij af”.

Bolkestein had ook meer gezag in zijn eigen partij dan Samsom, zegt Hans Hoogervorst. „Hij was al vijf jaar partijleider. Samsoms ervaring met leidinggeven is veel beperkter. Hij was toch altijd een rebel, een jonge hond in de fractie.” Gerrit Jan Wolffensperger, onder Paars I fractieleider van D66: „Bolkestein had een echte staatsmannelijke uitstraling. Dat lijkt bij Samsom te ontbreken.”

Er is nog een verschil: onder Bolkestein waren de machtsverhoudingen in de VVD volstrekt helder. „Hij was de onbetwiste leider”, zegt Wolffensperger. „Bij de PvdA zijn de verhoudingen nu veel schimmiger, omdat Samsom met Asscher zijn gedoodverfde opvolger in het kabinet heeft gehaald. Die onduidelijkheid over het leiderschap beschadigt Samsom”.

Jacques Wallage vindt dat Samsom en de PvdA-top zich te veel opstellen als technocraten. „Samsom en Dijsselbloem noemden zich ooit de ‘rode ingenieurs’. Ik vind ze nu te veel ingenieur en te weinig rood. Ze moeten hun dagelijkse compromissen verbinden met idealen voor de lange termijn. Het verhaal van de PvdA is nu niet voldoende herkenbaar. Dat los je niet op met een Bolkesteintje.”