Afweer tegen hiv zit zichzelf in de weg

Foto AFP

Het is tot nu toe niet gelukt een vaccin tegen hiv te maken dat beschermt tegen alle varianten van het virus. Het leek erop dat het menselijk afweersysteem dat niet kan. Slechts bij 10 tot 30 procent van de geïnfecteerden zijn flinke aantallen breedwerkende antilichamen te vinden die veel verschillende hiv-varianten herkennen. Volgens een groep Amerikaanse en Franse onderzoekers zijn de breedbeschermende antilichamen er eigenlijk bij vrijwel iedere hiv-geïnfecteerde, maar wordt hun groei onderdrukt door de specifiek-beschermende antilichamen. Daar is wat tegen te doen, toonden de onderzoekers aan. Het afweeropwekkende hiv-eiwit kan zo worden veranderd dat die breedwerkende antilichamen niet meer worden onderdrukt. Zulke hiv-eiwitten zouden de basis voor een vaccin kunnen zijn. (Science, 11 december).

In principe is het eenvoudig. Virussen zijn DNA- of RNA-moleculen, omgeven door een laagje eiwit, de envelop. Die laag bestaat uit verschillende eiwitten. Sommige daarvan veranderen voortdurend van structuur. Na een infectie herkent het immuunsysteem de aanwezige envelop-eiwitten als lichaamsvreemd en maakt verschillende antilichamen. Dat zijn eiwitten die zich aan de indringers hechten. Die worden daarna door cellen van het immuunsysteem vernietigd.

Hiv heeft echter twee buitengewoon vervelende eigenschappen waarmee het dit systeem in de war schopt. Het virus verandert het grootste deel van zijn envelop voortdurend. Een vaccin dat effectief is in april, kan daardoor in juli onwerkzaam zijn. Daar komt bij dat het virus juist die cellen van het immuunsysteem infecteert die hem zouden moeten vernietigen.

Maar het virus heeft een zwakke plek: niet de hele envelop verandert voortdurend. Er zijn eiwitten die eigenlijk niet veranderen en daartegen gerichte antilichamen kunnen alle hiv-varianten aan.

Gebruikmakend van bestaande technieken uit de biotechnologie wisten de onderzoekers envelopeiwitten zodanig te manipuleren, dat er in proefdieren breed werkende antistoffen mee zijn op te wekken. Die kunnen de basis worden voor een lang verbeid vaccin.