Koester de lastposten om je heen

Lastige mensen zijn lastig, zeker – maar ze zijn ook onmisbaar voor iedere groep mensen die creatief en productief wil zijn, toont Lisette Thooft.

Illustratie Emmelien Stavast

Twee Turkse leden zijn onlangs uit de PvdA-fractie in de Tweede Kamer gestapt. Ze voelden zich monddood gemaakt, gekneveld door de fractiediscipline. Het is nooit een goed idee lastige lieden monddood te maken, laat staan ze te sommeren de groep te verlaten. Integendeel: koester juist de lastige portretten in je partij, je vriendenkring, je bedrijf, ja, in de hele samenleving. Echt, daar wordt iedereen beter van.

Lastige mensen zijn lastig, je bent ze liever kwijt dan rijk. In een groep gelijkgezinden is de sfeer harmonieuzer. We huren toch al die dure bedrijfstrainers in om de neuzen dezelfde kant op te krijgen? Niets moeilijker te besturen dan een kruiwagen vol kikkers die alle kanten op springen. Dergelijke metaforen zijn misleidend. Een groep waaruit alle andersdenkenden verdreven zijn, floreert niet. Die verstart, verstoft, verschrompelt.

De meeste mensen hebben er wel persoonlijke ervaringen mee. Uit mijn vrouwenclub verdwenen ooit de excentrieke types, om diverse redenen – daarna was de lol eraf. Alsof alle energie eruit was weggelekt.

Een tijdje terug stapte ik zelf uit een studiegroepje, omdat ik de onderwerpen niet spannend genoeg vond. Een voormalig medelid vertrouwde me onlangs toe dat ze me mist: „Vooral je tegendraadse opmerkingen.”

Andersdenkenden

Het gaat niet alleen om saai versus spannend. Elke groep functioneert eenvoudig beter als de neuzen juist zoveel mogelijk verschillende richtingen op wijzen. We kunnen niet zonder andersdenkenden, niet zonder lastposten, niet zonder foute opinies. Als de kuddegeest bezit neemt van een groep mensen wordt die collectief dommer en duffer.

Het beroemde boek The Wisdom of Crowds (in het Nederlands vertaald als Twee weten meer dan een, maar dat is een onhandige titel, want het gaat niet om twee maar juist om veel mensen) verscheen al tien jaar geleden. Hierin liet James Surowiecki zien, met veel historische voorbeelden, dat een groep die zo divers mogelijk is – en toch in staat is bijeen te blijven – tot wonderbaarlijke, bijna magisch aandoende resultaten komt.

Zo wist (een voorbeeld uit het boek) een team van uiteenlopende deskundigen vrijwel exact de plaats te bepalen van een spoorloos verdwenen, gezonken onderzeeër van de Amerikaanse marine. Allen gokten op grond van hun eigen theorie. Toen de coördinaten die zij opgaven werden gemiddeld, bleek de duikboot daar te liggen. En zo gaf Surowiecki in zijn boek tal van voorbeelden.

Een organisatie kan alleen creatief en productief zijn als iedereen autonoom blijft denken, toonde Surowiecki aan. Het werkt zelfs beter als er ook mensen in de groep zitten die door de anderen als een beetje raar, lastig of dom worden beschouwd. Dat scherpt namelijk het verstand van de anderen. Afwijkende visies maken de groep als geheel wijzer, zelfs als die visies niet direct wijs of scherp zijn.

Vooral in kleinere groepen bestaat de neiging het samen eens te worden, compromissen te sluiten, schreef Surowiecki. Als alle neuzen dezelfde kant op staan, ontstaat ‘groupthink’, kuddementaliteit: initiatieven of ideeën buiten de voorgeschreven kaders zijn verboden of taboe. Men volgt de leider, of degene met de grootste mond. Wanneer je als eenling iets anders weet, vindt of denkt, houd je dit veiligheidshalve voor je. Wie zijn nek durft uit te steken, verliest het oor en oog van de leider en raakt geïsoleerd in de groep.

In zo’n klimaat conformeren mensen zich aan de dominante opinie en onderdrukken hun twijfels. Het onvermijdelijke resultaat – blijkt in de praktijk – is dat de groep als geheel steeds dommer wordt en steeds grotere fouten gaat maken.

Agressie

Te veel gelijkgestemdheid leidt ook makkelijk tot agressie, valt hieraan toe te voegen. Soldaten mogen geen eigen mening hebben; dat verzwakt de slagkracht van het leger. Maar een groep soldaten die over een brug gaat, moet uit de pas lopen om te voorkomen dat het ‘unisono’ gestamp de brug kapot doet trillen. Samengebalde uniformiteit kan dus buitengewoon krachtig zijn, maar die kracht mondt vrijwel altijd uit in destructie. Omgekeerd zijn dissidenten onmisbaar in elke vredelievende groep, al was het alleen maar om ervoor te zorgen dat de groep niet afglijdt naar agressie.

De belangrijkste voorwaarden voor het ontwikkelen van de ‘wijsheid van de massa’ zijn dus: diversiteit en autonomie. De rol van de leider is vooral om ervoor te zorgen dat iedereen aan bod komt en alle stemmen meetellen. Intelligentie en deskundigheid zijn niet genoeg. Er kunnen zelfs beter ook een paar naïeve en onwetende mensen bij zijn, die basale vragen stellen en niet meegaan in de geijkte denkpatronen van deskundigen.

Genadeloze leefstijlpolitiek

Er is veel debat gevoerd over het concept van de wisdom of crowds. Er is zeker ook wel kritiek mogelijk. Niet alle collectieven worden zomaar vanzelf wijs, en kudde-emoties zijn moeilijk te elimineren. Toch valt de balans altijd positief uit ten gunste van de kritische geesten die onmisbaar zijn in elke groep mensen.

Interessant in dit verband is het pleidooi van wetenschapsfilosofe Trudy Dehue in haar nieuwe boek Betere mensen. We worden tegenwoordig zelfs aangespoord lichte psychische afwijkingen te laten diagnosticeren en te corrigeren, schrijft zij. Dit leidt tot een genadeloze leefstijlpolitiek, die ons alleen maar een permanent gevoel van falen bezorgt, omdat het nooit lukt aan alle eisen van goed gedrag te voldoen.

Verwijzend naar het beroemde boek On Liberty van John Stuart Mill uit 1859 breekt Trudy Dehue een lans voor het koesteren van variatie in mensen. Alleen een grondige uitwisseling van verschillende perspectieven leidt tot betere oplossingen van gezamenlijke problemen.

Dat betekent dat de individualisering van de samenleving niet ver genoeg kan gaan: hoe eigenwijzer iedereen wordt, hoe beter. Het betekent ook dat we groot belang zouden moeten hechten aan autonoom denken in alle vormen van onderwijs en opleidingen. Originaliteit en eigenwijsheid verdienen beloning, en niet: braafheid en conformisme. Het betekent ook dat je die oom met zijn rare rechtse ideeën, en die nicht die niemand serieus neemt, beter wel kunt uitnodigen voor je kerstdiner. De tafelconversatie zal ervan opknappen.