‘Het Internationaal Strafhof is groter dan de zaak-Kenyatta’

In New York zijn de lidstaten van het Internationale Strafhof bijeen. Welke lessen kunnen worden geleerd?

President Uhuru Kenyatta Foto EPA

Het uiteenklappen van de zaak tegen de Keniaanse president Uhuru Kenyatta, vorige week, is een deceptie. Maar het is niet het einde van het Internationale Strafhof, zegt jurist Elizabeth Evenson van Human Rights Watch.

Evenson is deze week in New York bij de jaarvergadering van vertegenwoordigers uit de lidstaten van het Strafhof. Op de agenda staan onder de benoeming van zes rechters en het budget voor 2015. Het mislukken van het proces-Kenyatta, wegens het aanstichten van etnisch geweld na verkiezingen zeven jaar geleden, geeft ook stof tot nadenken.

Is de klap groot voor het Strafhof?

„Ik bekijk het in de eerste plaats vanuit Keniaans perspectief en dat van de slachtoffers. Door het Strafhof-onderzoek kunnen we er achter komen wie achter het dodelijk geweld zat eind 2007, begin 2008. Wie organiseerde het, financierde het? Hoewel de zaak tegen vicepresident Ruto doorgaat, betekent het afblazen van Kenyatta-zaak een grote terugslag in het streven een eind te maken aan de cultuur van straffeloosheid in Kenia.

„Natuurlijk is het ook een tegenslag voor het Strafhof, maar dat is meer dan Kenia. Onderzoeken in acht landen gaan gewoon door. Wel moeten we lessen trekken. Wat kan de internationale gemeenschap meer doen om landen te laten meewerken met het Strafhof, ook als er hoge regeringsmensen bij betrokken zijn? Wat kan de aanklager zelf anders doen om het onderzoek te versterken?”

Critici wijten het falen aan het gebrekkig onderzoek door de aanklagers. Ook de rechters van het Strafhof uitten vorige week kritiek. Moet hoofdaanklager Fatou Bensouda aftreden?

„Nee, absoluut niet. Vanaf de dag dat ze aantrad [in 2012 als opvolger van de Argentijn Ocampo] zet ze zich in om kwaliteit van onderzoek en vervolging te verbeteren. Je moet onderscheid maken tussen principiële kritiek en propaganda tegen het Strafhof. Bensouda is niet iemand die serieuze kritiek uit de weg gaat. Ze doet echt haar best veranderingen tot stand te brengen.”

Hoofdaanklager Bensouda heeft gezegd het bewijs tegen Kenyatta niet rond te krijgen omdat getuigen werden geïntimideerd en de Keniaanse regering weigert cruciale gegevens te overhandigen. De rechters gaan daarin een eind mee, maar toch lieten ze vorige week weten Kenia niet te laten veroordelen door de andere lidstaten van het Strafhof.

Is dat niet-doorverwijzen van de zaak ingegeven door politieke motieven?

„Daarover wil ik niet speculeren. Ik ga af op de argumenten die de rechters hebben opgeschreven, en die zijn juridisch van aard”.

Er is dus niemand die Kenia op de vingers tikt?

„Vorig jaar op de bijeenkomst van luidstaten werd een belangrijke concessie gedaan aan Kenia, waardoor president Kenyatta niet langer aanwezig hoefde te zijn bij elke proceszitting in Den Haag. Deze keer is de stemming anders, heb ik de indruk. Kenia wilde een aparte sessie om het gedrag van het Straf en van aanklager Bensouda ter discussie te stellen. Het wil zijn propagandacampagne gewoon voortzetten. Maar het ziet er niet naar uit dat het nu zijn zin krijgt, ook niet van andere Afrikaanse lidstaten.”

De nieuwe voorzitter van de landenclub van het Strafhof, de Senegalese Justitieminister Sidiki Kaba, noemde toenadering van het Strafhof tot alle regio’s in de wereld, inclusief Afrika, afgelopen maandag zijn hoogste prioriteit. Dat vindt u positief?

Hij benadrukte het belang van constructieve dialoog tussen het Strafhof en Afrika, en het uit de weg ruimen van misverstanden. Ook (waarnemend) president Samba-Panza van de Centraal-Afrikaanse Republiek gaf een bevlogen toespraak. Ze legde uit hoezeer de bevolking van haar land haar hoop heeft gevestigd op het Strafhof. Dat toont aan dat er grote steun is binnen Afrika voor het Strafhof”.

Eerder dit jaar nog mobiliseerde Kenia steun in Afrika tegen het Strafhof, omdat alleen maar Afrikaanse daders worden vervolgd. Dat gevoel is nu plotseling weg?

„Het debat is nu genuanceerder. Het is begrijpelijk dat er onvrede is als je ziet dat er alleen maar zaken lopen in Afrika. Maar dat is niet alleen de schuld van het Strafhof. De Veiligheidsraad van de VN kan zaken doorverwijzen naar het Strafhof, zoals ze gedaan heeft bij Darfur en Libië. Waarom doet ze dat niet in het geval van Noord-Korea, of Syrië? De Veiligheidsraad is in hoge mate gepolitiseerd.”

De VS, China en Rusland zijn helemaal niet aangesloten bij het Strafhof.

„Ja, dat draagt bij aan de idee van dubbele standaarden. Machtige landen die zelf niet ter verantwoording willen worden geroepen. Het is enorm belangrijk dat ze wel lid worden, want zo kan het Strafhof zijn werkterrein wereldwijd uitbreiden. Zolang dat niet het geval is, zullen we er bij de leden van de Veiligheidsraad op aan dringen geen dubbele standaarden te hanteren”.